Sabri BAJGORA www.bajgora.com

TEFSIRI RACIONAL

Tefsiri racional përpos katër burimeve në të cilat mbështetet tefsiri tradicional që janë: 1. Kur’ani fisnik; 2. Syneti (hadithet) i Pejgamberit a.s.; 3. Fjalët e sahabëve dhe 4. Fjalët e tabiinjve (nëse të gjithë janë unikë rreth një çështjeje), në disa raste mbështetet edhe në komentime racionale (logjike), të cilat janë mendime dhe ide të mufesirit, por gjithësesi të bazuara në 4 burimet e theksuara më parë.

Në lidhje me këtë metodë dhe lloj të komentimit racional - التفسير بالرأى dijetarët janë ndarë më dysh; njëri grup e ka ndaluar rrebtësisht duke u mbështetur në argumente kuranore dhe në hadithe të Pejgamberit a.s., kurse grupi tjetër ka lejuar një komentim të tillë, por nën kushte dhe kritere të rrepta, të cilat duhen respektuar në mënyrë rigoroze.

Ata që ndaluan komentimin e Kur’anit në mënyrë racionale, mbështeten mbi faktin se të komentosh diçka nga Kur’ani sipas mendjes, do të thotë të thuash për Allahun atë për se nuk ke njohuri. Këtë mendim të tyre e mbështesin në ajetin 33 të kaptinës “El-A’raf”:

قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّي الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

“Thuaj Zoti im i ndaloi vetëm të këqijat e turpshme, le të jenë të hapta ose të fshehta, ndaloi mëkatin, ndaloi shtypjen e tjetrit pa të drejtë, ndaloi t’i mvishni Allahut shok pa pasur për këtë kurrfarë argumenti, dhe, ndaloi të thoni për Allahun atë që nuk e dini se a është e vërtetë.”

Në anën tjetër këta dijetarë konsiderojnë se vetëm Pejgamberi a.s. ishte kompetent për të dhënë sqarime dhe komentime rreth Librit të Allahut xh.sh., dhe askush tjetër, ashtu siç thotë edhe ajeti 44 i kaptinës “En-Nahl”:

وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

“Ty ta zbritëm Kur’anin që t’u shpjegosh njerëzve atë që u është shpallur atyre ..”

Ky grup marrrin si argument për moslejimin e komentimit racional edhe hadithin e Pejgamberit a.s.: “Ai që flet diç rreth Kur’anit sipas mendimit të tij, edhe nëse ia ka qëlluar, ai ka gabuar.” (Transmetojnë Ebu Davudi dhe Tirmidhiu)

Edhe sahabët kanë qenë rigoroz që të mos flisnin diçka rreth ajeteve kuranore nga mendja e tyre si f.v Ebu Bekri kur thotë: “Cila tokë do të më mbajë dhe cili qiell do të më bëjë hije (do të më mbulojë), nëse flas nga mendja ime për ndonjë prej ajeteve të Kur’anit?”

Në anën tjetër, grupi i atyre dijetarëve që lejuan komentimin racional, natyrisht duke iu përmbajtur atyre kritereve të rrepta, po ashtu kanë argumentet e tyre dhe thonë se:

- Të menduarit është një lloj dijeje a shkence;

- Pejgamberi a.s. ka vdekur dhe nuk e ka komentuar Kur’anin në tërësi (por ka komentuar vetëm atë që ka qenë e nevojshme për nivelin e të kuptuarit në atë kohë);

- Ndalesa që del nga hadithi i theksuar më lart, ka të bëjë me ata që flasin kuturu për Librin e Allahut, pa kurrfarë argumenti, por flasin vetëm si ua merr mendja;

- Sahabët, siç ishte Ebu Bekri ose edhe të tjerët, i kanë thënë ato fjalë thjesht të shtyrë nga devotshmëria e tyre e pashoqe, dhe nga frika se mos po gabonin diçka gjatë ndonjë komentimi të Kur’anit.

Grupi i përkrahësve të komentimit racional, pos këtyre argumenteve sollën edhe ajete kuranore në lidhje me mendimin e tyre si f.v::

كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ

“ (Ky është) Libër i begatshëm, Ne ta shpallëm ty këtë, që t’i studiojnë argumentet e tij dhe që të marrin mësime prej tij ata që kanë mend (logjikojnë).” (Sad, 29)

Pastaj:

وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُوْلِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ

“...e sikur t’ia linin atë (përhapjen e lajmit) Pejgamberit dhe përgjegjësve të tyre, ata do të dinin të nxjerrnin përfundime...” (En-Nisa’ë, 83)

Këta dijetarë, ndër të tjera kanë thënë: Po të ishte tefsiri racional i ndaluar, atëherë as ixhtihadi si institucion me rëndësi tejet të madhe në Islam nuk do të ishte i lejuar.

Nga tërë kjo që u tha në lidhje me komentimin racional, shihet se ekzistojnë dy lloj komentimesh racionale: komentim racional i pëlqyeshëm (mahmud), dhe komentim racional jo i pëlqyeshëm (medhmum).

Komentim i pëlqyeshëm është kur zbatojmë dhe respektojmë të gjitha konditat dhe kriteret e përcaktuara - Kur’anin, Synetin, Ixhmain, Kiasin etj, kurse komentim racional jo i pëlqyeshëm është kur bëjmë komentime të njëanshme, komentime egoiste, të shtytur nga verbësia fraksioniste, siç bënë shiinjtë, në disa raste edhe mu’tezilët.

Ç’duhet të dijë ai që dëshiron t’i hyjë komentimit të Librit të Allahut me metodën e komentimit racional

Ndonëse dijetarët islamë kanë lejuar mënyrën racionale të komentimit të Kur’anit megjithatë ata kanë përcaktuan disa kushte dhe kritere të veçanta, të cilat assesi nuk bën të injorohen, sepse nga realizueshmëria dhe praktikimi i tyre, varet edhe të gjykuarit nëse është i vlefshëm dhe i pëlqyeshëm akëcili tefsir apo jo.

Tefsirologët, përcaktuan në këtë aspekt hiç më pak se njohjen e pëpiktë të psëmbëdhjetë shkencave, të cilat i numëroi edhe imam Sujutiu në librin e tij “El Itkan fi Ulumil Kur’an”, që janë:

1. Njohja e mirë e gjuhës arabe

Me anë të njohjes së mirë të gjuhës arabe, komentuesi arrin të sqarojë fjalët e panjohura dhe qëllimin e tyre në bazë të pozitës së secilës sentencë në fjali. Është e pamohueshme që gjuha arabe është ndër gjuhët më të pasura në botë me idioma dhe fjalë e shprehje që kanë kuptime të shumta, prandaj ai që dëshiron një komentim të mirëfilltë të Kur’anit, së pari duhet të ketë njohuri të bollshme rreth kësaj gjuhe, të cilën Allahu xh.sh. e zgjodhi të jetë gjuhë e mesazhit të Tij të fundit drejtuar njerëzimit.

2. Njohja e sintaksës

Kjo shkencë duhet të njihet patjetër, sepse sipas rendit të fjalëve kuptimet e tyre mund të ndryshojnë, kështu që mosnjohja e kësaj shkence mund të shkaktojë keqinterpretime të ndonjë fjalie kuranore.

3. Njohja e morfologjisë

Me anë të kësaj shkence zotërohen trajtat e fjalëve dhe rregullat e formimit të fjalëve. Ibn Farisi thotë: “Atij që i kalon kjo shkencë pa e ditur, atij i ka kaluar e shumta e dijes”, kurse Zemahsheriu thotë: “Prej gabimeve më të mëdha në tefsir është nëse dikush e komenton ndonjë fjalë kuranore pa e njohur mirë morfologjinë si p.sh. fjala “bi imamihim” në ajetin 71 të kaptinës “El-Isra’ë”:

يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ

“(përkujto) Ditën kur do të thërrasim secilin njeri me prijësin (librin, pejgamberin, shënimet e veprave) e tyre.”

Të konsiderohet si fjalë e nxjerrë prej fjalës (Ummun – Nënë) , dhe se, njerëzit do të thirren nesër në Ditën e Gjykimit me emrat e nënave të tyre pa u cekur emrat e etërve. Natyrisht se ky është një komentim i gabuar, i pafalshëm dhe i patolerushëm. Një gabim të këtillë mund ta bëjë vetëm ai që nuk ka fare njohuri rreth shkencës së morfologjisë, sepse dihet shumë mirë se fjala (Ummun - Nënë) kurrë nuk mund të jetë njëjës i fjalës (Imam – prijës… etj), por është njëjës i shumësit (Ummehat – nënat). [1]

4. Njohja e etimologjisë së emrave

Kjo shkencë ka rëndësi dhe peshë të madhe për tefsirologun, sepse nëse rrënja e një emri mund të jetë prej prejardhjeve të ndryshme, natyrisht edhe kuptimet do të ndryshojnë si p.sh. nëse fjala “mesiih” është prej rrënjës “meseha” apo prej rrënjës “sejeha”?!

5.6.7. Njohja e tri shkencave të retorikës: alegorisë , tropeve dhe stilistikës-poetikës

Me anë të “alegorisë“ njihen specifikat dhe veçoritë e formësimit të fjalëve dhe kuptimet e tyre alegorike, me anë të “tropeve“ njihen specifikat sipas ndryshueshmërisë së fjalëve në sqarimin e argumentit, qoftë ai i dukshëm, qoftë i fshehtë (alegorik), dhe me anë të “stilistikës-poetikës“ arrijmë të njohim thurjen e bukur të fjalive.

8. Njohja e llojeve të leximit

Njohja e kësaj shkence ka rëndësi të veçantë, sepse me njohjen e llojeve të leximit shumë lehtë mund të bëhet dallimi i kiraeteve të pranueshme dhe të papranueshme. Në mesin e dijetarëve njihen 6 lloje të kiraeteve (leximeve):

1. El Mutevatir

2. El Mesh’hur

3. El Ahad

4. Esh Shadh-dh

5. El Mevdu’ë

6. El Muderrexh.

Dy kiraetet e para: “El Mutevatir” dhe “El Mesh’hur”, janë të pranuara, lexohet dhe punohet me to, kurse katër të tjerat nuk i plotësojnë kushtet e parapara për të qenë kiraete të pranuara.

9. Njohja e Ilmul Kelamit

Me anë të kësaj shkence komentuesi mund të argumentojë lidhur me faktin që përkon me Njësinë e Allahut xh.sh., për cilësitë e Tij, për Ditën e Gjykimit dhe për shumë çështje të tjera me rëndësi të cilat hyjnë në fushën e kësaj shkence.

10. Njohja e Usuli-Fikhut

Me anë të kësaj shkence arrihet të njihet nxjerrja e dispozitave nga ajetet kuranore, pastaj të njihen nocionet “Am” e “Has”, “Itllak” e “Takjiid”, “Ixhmal” e “Tebjiin” etj, pa njohjen e të cilave as që mund të fillohet komentimi i Kur’ani Kerimit.

11. Njohja e shkaqeve të zbritjes

Me njohjen e mirë të kësaj shkence komentuesi i Kur’anit, në mënyrë të përpiktë, ka para vetes një pasqyrë reale për secilin ajet se ku, për kë dhe përse ka zbritur.

12. Njohja e rrëfimeve kuranore

Njohja e këtyre rrëfimeve në detaje, është një ndihmesë e madhe për komentuesin, ngase Kur’ani disa prej rrëfimeve i ka cekur vetëm shkurtimisht dhe në mënyrë sipërfaqësore.

13.Njohja e ajeteve derroguese dhe atyre të derroguara (nasih dhe mensuh)

Po ashtu edhe njohja e kësaj shkence ka rëndësi të madhe, pasi me anë të saj dihet se cilat ajete janë “muhkem” - ajete të cilët përmbajnë dispozita që duhen zbatuar. Në të kundërtën, mosnjohja e kësaj shkence mund të sjell në situata që komentuesi të japë ndonjë koment apo fetva të gabuar duke marrë për argument ndonjë prej ajeteve të derroguara, që është një humbje e qartë.

14.Njohja e mirë e haditheve sqaruese rreth disa ajeteve

Një njohuri e tillë komentuesve ua lehtëson punën, sepse pas Kur’anit që është vetë sqaruesi më i mirë i Kur’anit (komentimi i Kur’anit me Kur’an), Hadithi-Syneti i Pejgamberit a.s. vjen menjëherë i dyti si sqarues dhe komentues më i mirë i Kur’anit.

15. Afiniteti i dhuruar nga ana e Allahut xh.sh.

Kjo është një dhunti që Allahu xh.sh. i jep atij dijetari musliman i cili punon me përkushtim e sinqeritet me atë që di, në lartësimin e Islamit dhe Fjalës së Allahut të Plotfuqishëm. Vetë Allahu xh.sh. pohon një gjë të tillë kur në Kur’an:

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمْ اللَّهُ

“ Kinie frikë Allahun, se Allahu u dhuron dituri ...” (El-Bekare 282).

Këtë konstatim mund ta nxjerrim edhe nga një hadith i Pejgamberit a.s.: “Ai që punon me atë që di, Allahu do t’i dhurojë një dije të cilën s’e ka ditur më parë”

Në librin “El Burhanu fi Ulumil Kur’an”, ndër të tjera, thuhet: “Dije se ai që në zemrën e tij ka mendjemadhësi, jepet pas epsheve të kësaj bote, e dëshiron këtë jetë më tepër se Ahiretin, dhe bën mëkate të vazhdueshme e nuk pendohet, kurrsesi nuk mund të arrijë të njohë kuptimin e vërtetë të Shpalljes (Kur’anit).”[2]

Në lidhje me këtë konstatim jep shenjë edhe ajeti kuranor:

سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِي الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ

“Unë do t’i zbraps nga argumentet e Mia ata të cilët pa pasur të drejtë bëjnë kryelartësi në tokë...” (El-A’raf, 146),

Ibni Ujmene gjatë komentimi të këtij ajeti thotë: “Allahu xh.sh. të tillëve (mendjemëdhenjve....) u pamundëson të arrijnë të njohin kuptimet e vërteta të Kur’anit” [3]

Këto janë disa nga dituritë-shkencat të cilat i gjykojnë dijetarët si njohuri të domosdoshme për t’iu qasur komentimit të Librit të Allahut. Megjithatë, ky numër i shkencave që u përmendën me këtë rast, nuk është potenciali i tërë që duhet ditur e njohur nga komentuesi i Kur’anit, sepse për të komentuar Kur’anin duhet të kemi njohuri edhe për historinë e popujve të hershëm, për gjeografinë, biologjinë, anatominë, fizikën, astronominë e shumë shkenca të tjera, por dijetarët kanë theksuar se minimumi i atyre që duhen ditur, janë këto pesëmbëdhjetë.[4]

Ndër tefsiret më të njohur të Ehli Synnetit me komentimin racional janë:

1. “Mefatihul Gajb “ - nga Imam Fahrudin er-Rraziu (544-606 h).

2. “El Bahrul Muhit “ - nga Ibni Hajjan el Endelusi (lindur 654).

3. “Envaru-t-tenzil ve esraru-t-te’ëvil“ - nga Kadi el Bejdavi (vdiç 685 ose 691), i cili përafërsisht është një version i shkurtër dhe i kombinuar nga “Kesh-shafi” i Zemahsheriut dhe tefsiri “Mefatiihul Gajbi” i Fahru Rraziut.

4. “Lubabu-t-te’vil fi meani-t-tenzil” - ose “Tefsirul Hazin” - nga Alaeddin ebul Hasen Ali bin Mahmud (678-741).

5. “Medariku-t-tenzil ve hakaiku-t-te’vil” - ose “Tefsiru-n-Nesefij” - nga Ebul Berekat Abdullah bin Ahmed bin Mahmud en-Nesefij (vdiç 701). Ky tefsir konsiderohet të jetë po ashtu një version i shkurtër i “Kesh-shafit”, pa thëniet e Zemahsheriut në lidhje me qëndrimet e tij mu’ëtezilite.

6. “Garaibul Kur’an ve regaibul Furkan” - nga Nisaburi.

7. “Tefsirul Xhelalejn” - nga Xhelaluddin el Mehal-li dhe Xhelaluddin es-Sujuti.

8. “Es-Siraxhul munir” - nga Hatib esh-Sherbini (vdiç 977).

9. “Irshadu-l akli-s-selim ila mezaja-l Kur’ani-l-kerim” - nga Muhammed El Imadi Ebu Su’ud.

10. “Ruhul Meani “ - nga El Alusi.

Edhe “Keshafi” i Zemahsheriut që është prej tefsireve të mu’teziles, i takon këtij lloji të komentimi racional,[5] ashtu siç janë edhe të gjithë tefsirët bashkëkohorë si ai i Muhammed Reshid Ridasë “Tefsirul Menar”, i Sejjid Kutbit “Fi Dhilalil Kur’an”, i Abdul Hamid Kishkut “Fi Rihabi-t-Tefsiri” , pastaj i Sha’raviut “Havatiri havlel Kur’anil Kerim”, e shumë të tjerë.

Imam Fahrudin Rraziu

dhe tefsiri i tij “Mefatiihul Gajb”

(544 h. - 606 h.)

Të frymëzuar nga Kurani si thesar i pashtershëm i fjalës hyjnore, dijetarët islamë shkruan libra të tërë të tefsirit, në të cilët zunë vend fjalët, mendimet dhe komentimet e tyre, që sot e kësaj dite nuk kanë humbur aspak nga vlera dhe shkëlqimi i tyre.

Padyshim vendin më të spikatur në shkencën e tefsirit dhe sidomos në tefsirin racional e zë Muhammed bin Umer bin Husejn bin Ali et Tejmijj, El Bekrijj, et Taberistani, er Rrazi, i njohur më shumë si Fahrudin er Rraziu ose Ibnul Hatib esh Shafiij, - Imam i mutekel-liminëve, krenaria e Islamit dhe e muslimanëve dhe kurora e dijetarëve të kohës.

Fahrudin Rraziu u lind në qytetin Rrejj në vitin 544 h. dhe vdiç më 606 h. në Hera. Ishte i njohur, i nderuar dhe i respektuar në ndenjet e dijes (vendtubimet e dijetarëve) nga të gjithë. Meqë ishte një det i vërtet i dijes në shkencën e tefsirit, të akaidit (ilmul kelamit), logjikës, filozofisë, astronomisë, mjekësisë shkencave filologjike, fikhut dhe usuli fikhut etj., shumë prej dijetarëve të kohës nga të gjitha anët e botës islame, ia mësynin vendtubimeve ku ai ligjëronte.

Shkroi në lëmenj të ndryshëm. Ibni Halekani thotë: “Librat (veprat) e tij ishin shumë tërheqëse dhe të dobishme”. Duke qenë të tilla, u shpërndanë dhe lexoheshin nëpër tërë botën islame. Shkroi mbi 67 vepra në lëmenj të ndryshëm fetarë-shkencorë.

Në shkencën e Ilmul Kelamit-apologjetikës:

- “El Bejanu vel burhanu fi-rreddi ala ehli zejgi vet tug-jan”

- “Tehdhibu-d-delail ve ujunil mesail”

- “Irshadu-n-nedhair ila letaif el esrar”

- “Risaletun fi nubuvvat”

Në shkencën e Tefsirit:

- Tefsirul Kebir- “Mefatiihul Gajbi”

- “Tefsiru suretil Fatiha”

- Tefsiru es Sagir - “Esraru-t-tenzil ve envaru-t-te’vil”

- “Tefsiru Esmail Husna”

Në shkencën e Usuli Fikhut:

- “El Mahsul”

- “Tenbihul Ishareti”

- “El Mealim”

Në shkencat logjike, filozofi dhe metafizikë:

- “Sherhul isharat li Ibni Sina”

- “Mebahithul vuxhudi vel ademi”

- “Mebahithul xhedeli”

Në mjekësi:

- “Mesail et-tibb”, etj.

Imam Fahru Raziu ka shkruar edhe në gjuhën persiane si: “Err-Rrisaletul kemalijeh”, “Tehxhin ta’xhizil felasifeti” etj., por padyshim ajo që ngriti emrin e tij në kulmet e famës dhe renomesë në botën islame, është kryevepra e tij në shkencën e tefsirit “Mefatihul Gajbi” ose “Tefsirul kebir”.[6]

Dijetarët, pa dallim janë të mendimit se Fahru Rraziu ishte dijetari që e dërgoi Allahu që të ripërtërinte mësimet islame në shekullin VI hixhri.

Edhe dijetarët e proviniencës islame shqiptare, si Hafiz Ibrahim Dalliu në “Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit” dhe të tjerët, nga tefsiri i Rraziut u pajisën dhe u frymëzuan me njohuri të reja për Islamin dhe për kuptimet shumëdimensionale të Kur’anit fisnik. Dalliu në “Ajka e kuptimevet të Kur’ani Qerimit”, komentet e tij kryesisht i bazon në Rraziun.

Vlera dhe karakteristikat e tefsirit të Rraziut

Tefsiri i Fahru Rraziut është një ndër tefsirët më madhështorë të shkruara ndonjëherë në këtë shkencë. Vlera e tefsirit të tij është e madhe, aq më tepër kur dihet se ky tefsir është prej tefsireve racionalë, i cili, përpos ajeteve dhe argumenteve kuranore, përmban edhe argumente logjike-racionale.

Ky tefsir konsiderohet, me plot të drejtë, tefsiri më komplet, më i vlefshmi dhe më origjinali sipas metodës së komentimit racional, që i plotëson të gjitha kushtet e parapara nga dijetarët për lejimin e komentit të librit të Allahut sipas kësaj metode.

Tefsirin e Rraziut e karakterizojnë dhe e dallojnë shumë gjëra nga tefsiret e tjera, si:

- Është plotësisht i pastër nga israiliatet përjashtimisht në disa raste tejet të rralla, kur i cek disa rrëfime israilite vetëm sa për t’i demaskuar si jo të vërteta, siç është fjala për trillimin e disa tregimeve apokrife rreth Harutit dhe Marutit tek çështja e sihrit në Babiloni.

- Me ngulm i refuzoi dhe i hodhi poshtë disa transmetime të trilluara, të cilat cenojnë drejtpërdrejt “të mbrojturit e pejgamberëve- ismetul enbijaë”.

- Është karakteristik pse sjell shumë argumente rreth një çështjeje të caktuar dhe për demaskimin e dyshimeve rreth saj. Rraziu, pas cekjes së një a disa ajeteve gjatë komentimit, prek shumë çështje-mes’ele, pastaj në një çështje të caktuar zgjerohet duke e shtjelluar në mënyrë të shkëlqyer shkencore si nga aspekti gjuhësor, i apologjetikës, filozofik, i kiraeteve, i shkakkut të zbritjes, Usuli fikh, poezi etj.

- Është shumë i pasur në transmetime të “shkaqeve të zbritjes - esbabu en nuzul” rreth një ajeti, të cilat në të shumtën e rasteve i mbështet te ndonjë sahabij ose tabiij i njohur.

- Ajo që karakterizon këtë tefsir është edhe ngjyra filozofike, ku Rraziu shfaqi tërë afinitetin e tij prej dijetari i cili iu kundërvu fuqishëm rrymave të ndryshme filozofike, pastaj mu’tezilëve, rafidinjve etj., duke mbrojtur denjësisht parimet e Ehli Synnetit.

- Karakterizohet për “munasebatet”- lidhmëritë mahnitëse ndërmjet ajeteve dhe sureve, me të cilat i ka tejkaluar dukshëm të gjithë dijetarët para tij, etj.

- Fahru Rraziu gjatë komentimit të disa ajeteve në lëmin e Fikhut dhe Usuli Fikhut anon më tepër nga drejtimi juridik i shkollës shafite, sepse edhe vetë i përkiste këtij drejtimi.

- Fahru Rraziu në këtë tefsir ka cekur edhe mendimet e mufesirëve më të mëdhenj, si: Ibni Abbasit, Muxhahidit, Katades, Suddiut, Seid bin Xhubejrit, Taberiut, Mukatilit, Bakilaniut, Vahidiut, Ibn Kutejbes, Tha’lebiut dhe Zimahsheriut, madje nga ky i fundit zgjodhi mendimet e tij mu’tezilase, të cilave pastaj iu kundërvu me kundërargumente të forta dhe bindëse.

- Ka transmetuar nga aspekti gjuhësor edhe nga filologët më të famshëm, si: Esmeiu, Ebi Ubejde, Zuxhaxhi, Ferrai etj.[7]

- Një e metë e tij që gjithësesi vërehet gjatë shfletimit të këtij tefsiri është se për të argumentuar Rraziu shumë pak u mbështet në hadithet e Pejgamberit a.s.. Këtë ndoshta e bëri nga frika se mos po transmetonte ndonjë hadith të dobët ose apokrif dhe kështu do të sillte lexuesin dhe masën e gjerë në ndonjë lajthitje të padëshirueshme akaidologjike, prandaj shumë prej kritikëve në një masë edhe e e kanë arsyetuar një qëndrim të tij lidhur me këtë çështje.

Mendimet e dijetarëve rreth asaj se a e përfundoi Fahru Raziu tefsirin e tij

Në mesin e dijetarëve që u morën me biografinë, jetën dhe veprat e mufesirëve, ekzistojnë mospajtime të dukshme rreth faktit se a e ka përfunduar Rraziu komentimin e tefsirit të tij apo jo.

Ed-Davudi në veprën e tij “Tabekatul mufessirine” thotë: “Prej veprave të tij është edhe “Tefsirul Kebir”, i cili nuk është i përfunduar i tëri nga Rraziu….”[8]

Ibn Kadi Shehbeh dhe Ibni Halekani janë të mendimit se Rraziu nuk e ka përfunduar tërë tefsirin e tij.[9]

Ibni Haxher el Askelani thotë: “Ai që e përfundoi dhe plotësoi tefsirin e Rraziut,[10] është Nexhmudin el Kamuli, kurse autori i “Keshfu-dh-Dhununit” pohon se këtë tefsir e përfundoi Shihabudin el Hubi.[11]

Edhe mufesiri bashkëkohor, Muhammed Husejn edh-Dhehebi, mbështetet mendimet e këtyre dijetarëve me një konstatim personal, për të cilin megjithatë thotë se është i bazuar në supozime, e supozimi mund të jetë i saktë ose edhe i gabuar. Dhehebiu ndër të tjera thotë: “Ajo që mund ta them me siguri, është se Fahru Rraziu e ka shkruar tefsirin e tij deri në kaptinën “El-Enbijaë”, pastaj, siç duket, pas vdekjes së tij një pjesë të këtij tesfiri e plotësoi Shihabudin el Hubi, kurse të tërin e përfundoi Nexhmudin el Kamuli”.[12]

Mendimin e Dhehebiut e përkrah edhe dijetari tjetër bashkëkohorë Mennaul Kattan në veprën e tij “Mebahith fi Ulumil Kur’an”.[13]

Por këtë mendim të Dhehebiut nuk e kanë grupi i dijetarëve të tjerë, të cilët kanë po ashtu argumente mjaft të forta se ky tefsir është shkruar në tërësi nga Fahru Rraziu, me përjashtim të sures “El-Vakiatu”, për të cilën edhe këta pajtohen se nuk e ka shkruar ai.

Dijetari bashkëkohor Halil el Mejsi, në parathënien që i bën tefsirit të Rraziut, thotë: “Dijetarët kanë thënë se ky tefsir nuk është i shkruar i tëri nga Rraziu, dhe se ai ka arritur në komentim vetëm deri në suren “El-Enbijaë”, e pastaj këtë e plotësuan Nexhmudin el Kamuli dhe Shihabudin el Hubi. Sipas hulumtimeve që kam bërë, mund të konstatoj me plot kompetencë se Rraziu megjithatë e ka përfunduar tefsirin e tij, për se dëshmon më së miri stili dhe metoda e komentimit, të cilin fund e krye e përshkon e njëjta frymë komentuese.” [14]

Në këtë drejtim ndihmesën më të madhe e ka dhënë studiuesi bashkëkohor i tefsirit, Dr.Ali Muhamed Hasen el Imari në librin: ”Imam Fahrudin er Rraziu”, të cilin e ka botuar Katedra e Kur’anit dhe Hadithit pranë Kuvendit Suprem për çështje islame të Egjiptit. Ai ndër të tjera thotë: “Mendimi im pas studimeve të shumta rreth kësaj çështjeje nëpër thesarin arkivor të së kaluarës, është se imam Fahrudin Rraziu e ka përfunduar në tërësi tefsirin e tij “Mefatihul Gajb”. Mirëpo, pas invadimit tatar në Havarizm në vitin 617 h., d.m.th. 11 vjet pas vdekjes së Rraziut, ka humbur një pjesë e këtij tefsiri, sipas të gjitha gjasëve kaptina “El-Vakiatu”, të cilën pastaj rishtaz e ka komentuar Shemsudin el Hubi sipas metodës së Rraziut dhe ia ka bashkëngjitur këtij tefsiri. Është karakteristike se madje as kaptina “El-Vakiatu” nuk mund të dallohet se nuk është koment i Rraziut, sepse nxënësi i tij ndoqi besnikërisht metodën e mësuesit në komentim, gjë që lexuesi i rëndomtë as që mund ta hetojë.[15]

A mund të thuhet për tefsirin e Rraziut se është libër shkencor

Duke lexuar fletët e këtij tefsiri, herë-herë të duket se je duke lexuar ndonjë libër shkencor a filozofik dhe kjo ishte arsyeja që shumë prej dijetarëve të sulmonin metodën e komentimit të Rraziut me pretekst se është thelluar tepër në disa çështje shkencore. Ibni Atije thotë: “Në të ka gjithçka përveç tefsirit”, por këtë mendim të tij nuk e pranojnë edhe dijetarët e mëvonshëm dhe ata bashkëkohorë si Muhammed Ibrahim Selim i cili thotë: “Nuk jam dakord me mendimin e Ibni Atijes, sepse Fahru Rraziu, edhe pse e teproi nganjëherë në sjelljen e shumë argumenteve, megjithatë elaboroi dhe shtjelloi çdo temë ashtu siç është më së miri. Jemi të mendimit se Rraziu këtij qëllimi fisnik ia ka arritur dhe e ka realizuar në tërësi. Nga ana tjetër është fakt i pamohueshëm se ky tefsir i vëllimshëm është më tepër objekt studimi për një rreth më të ngushtë të dijetarëve sesa për masën e gjerë të lexuesve”.[16]

Edhe pse qasja e tillë e komentimit nga Rraziu, për disa ishte një risi e papranueshme në atë kohë, vetëm sot shihet se vlera e këtij tefsiri është shumë e madhe, aq më parë kur të kihet parasysh se atëbotë kur në Evropë as që shihej kund ndonjë shkëndijë e diturisë, Rraziu flet guximshëm për planetet dhe lëvizjet e tyre, gjë që shihet edhe nga komentimi që i bën ajetit 40 të sures Jasin:

وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ

“Dhe krejt (planetet) notojnë (lëvizin) nëpër orbitat e tyre të caktuara”,

duke thënë ndër të tjera: “ … Kjo argumenton se çdo planet e ka orbitën e tij. Sa u përket 7 planetëve secili prej tyre ka orbitën e tij të caktuar. (në kohën kur jetoi Rraziu njiheshin vetëm 7 planetë, kurse shumë më vonë astronomët zbuluan edhe dy planetë të tjerë të sistemit tonë diellor-Neptunin dhe Uranin, shënim i Abdurrahman Muhammedit, botuesi i tefsirit të Rraziut).

Është thënë se Hëna e ka orbitën e saj, e cila është më e shkurtër se orbitat e planetëve të tjerë, orbitat e të cilëve janë disa më të shpejta e disa më të ngadalshme…

Duhet të themi se planetët kanë formë dhe lëvizje sferike, gjithashtu edhe orbitat e tyre ndjekin të njëjtin shteg sferik. Po ashtu edhe Dielli, si planeti kryesor i sistemit tonë diellor, ka lëvizje sferike dhe është përherë në lëvizje.” [17]

Rraziu ishte dijetar i gjithanshëm: pos tjerash, ai kishte bërë studime edhe në lëmin e mjekësisë dhe të astronomisë. Ai u përpoq ta shpinte edhe më tutje mendimin islam, kështu që u hodh me guxim në oqeanin e shkencës me qëllimin shumë të sinqertë, që argumentet qiellore në gjithësi t’i vinte në shërbim të vërtetimit të fakteve kuranore, prandaj fjalët që i thanë disa mufesirë të vjetër dhe disa bashkëkohorë se ky libër mund të jetë çdo gjë por jo edhe tefsir, janë tepër të rënda dhe tendencioze.

Koha në të cilën jetoi dhe veproi Rraziu, ishte e stërngarkuar me përçarje të brendshme dhe sulme të pareshtura ideologjike nga jashtë. Në këtë kohë në hapësirat islame kundërshtim në mes Ehli Synetit në njërën anë dhe mu’teziles, shiinjve dhe rafidinjve në anën tjetër, ishin shumë të mëdha e të ashpra.

Dijetarët e Ehli Synetit, duke parë se mësimet e këtyre fraksioneve, dhe sidomos mu’teziles dhe rafidinjve kishin marrë hov, bashkuan forcat e tyre dhe iu kundërvënë këtyre grupeve me armën e tyre: filozofinë, logjikën dhe metafizikën. Ndër të parët që iu rrekën këtij misioni dhe detyre madhore ishte Fahru Rraziu i cili duke përfituar nga njohuritë e shumta në Ilmul Kelam, Filozofi, Logjikë etj. me mjaft sukses arriti që t’ia kthejë dinjitetin dhe krenarinë dijetarëve të Ehli Synetit. Ibni Subkiu atëbotë kishte numëruar mbi 29 fraksione me të cilat Rraziu zhvilloi polemika të ashpra dhe ngadhënjeu ndaj tyre me anë të forcës së argumenteve të Ehli Synetit.[18]

Fahru Rraziu ishte këmbëngulës dhe i bindur se rruga që kishte zgjedhur për t’i shërbyer Kur’anit ishte e drejtë dhe sillte rezultate. Mbi këtë bazë filloi tefsirin e kaptinës “El-Fatiha” në komentin e së cilës u zgjerua shumë. Ai në këtë rast qiti në sheh tërë madhështinë dhe urtësinë e Allahut në krijesat e Tij. Kur e komenton pjesën e ajetit “Rabbil alemine” - Zot i botëve”, ai sqaron se ekzistenca nuk është e kufizuar vetëm në botën tonë, sepse hapësira e pakufishme që na rrethon, përfshin edhe mijëra botë (planetë, galaktika) të tjera.

Rraziu në parathënien e tefsirit të tij thotë: “Dije se disa herë kam cekur mundësinë se nga kjo sure (El-Fatiha) mund të nxirren e të shtjellohen mbi 10 mijë çështje (mes’ele), një gjë që disa njerëz xhelozë, injorantë dhe arrogantë, shpeshherë ma kanë kontestuar. E kur iu rreka punës dhe fillova këtë tefsir, e shkrova këtë parathënie për t’ua bërë të gjithëve me dije se ajo që kam thënë, është e arritshme dhe e realizueshme.”[19]

Kur dëshironte të shpjegonte diçka Rraziu, këtë e bënte sipas stilit të tij të njohur, sillte sa më shumë mendime dhe transmetime, që pastaj të zgjidhte njërin si më të afërtin dhe më të saktin.

P.sh. gjatë komentimit të ajetit 44 të sures “El-Bekare”;

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

“A po i urdhëroni (thirrni) njerëzit për punë të mira e veten tuaj po e harroni? Ndërsa ju e lexoni librin (Tevratin). A nuk po mendoni?”,

pasi shpjegon hollësisht kuptimet e fjalëve, ndalet te kuptimi i fjalës “birrun”, për të cilën sjell mendimet e dijetarëve dhe, ndër të tjera, thotë: “Dijetarët kanë disa mospajtime rreth kuptimit të fjalës “birrun” në kontekst të ajetit:

- Suddiu thotë se ky ajet u dedikohet përgjithësisht atyre njerëzve që urdhërojnë nënshtrimin ndaj Allahut, kurse vetë nuk i përmbahen këtij rregulli.

- Ibni Xhurejxhi thotë se ky ajet ka të bëjë me ata njerëz që i urdhërojnë të tjerët për të falë namazin, për të dhënë zekatin po vetë nuk i kryejnë këto detyrime.

- Ebi Muslimi mendon se ky ajet ka të bëjë me çifutët e Medinës, të cilët para ardhjes së Muhammedit a.s. i paralajmëronin idhujtarët mekas se një i dërguar i Allahut do të shfaqet prej mesit të tyre, i cili do të thërrasë për drejtësi e bamirësi, por kur Allahu e dërgoi Muhammedin a.s., ata nga xhelozia nuk e pranuan, veçse mohuan shpalljen e të Dërguarit.”

Rraziu pajtohet me mendimin e këtij të fundit duke shtuar se ajeti ka të bëjë përgjithësisht me çifutët që i urdhëronin të tjerët për të ndjekur e mësimet e Tevratit, kurse vetë i hodhën pas shpine, madje nga arroganca e tyre mohuan edhe misionin e Pejgamberit të fundit të Allahut - Muhammedit a.s.[20]

Në fund, është me interes të theksohen edhe disa fragmente nga porosia që ua la pak para vdekjes Imam Fahrudin Rraziu nxënësve të tij dhe dijetarëve të mëvonshëm: “Dijeni se unë kam qenë i flaktë për dituri dhe i dhënë me afsh pas saj, prandaj edhe shkrova për çdo gjë, sepse ajo sa arrita të kuptoja pas leximit dhe studimit të vazhdueshëm, është se këtë botë të ndjeshme materiale e drejton dhe e mbikëqyr Mbikqyrësi i saj, i Cili është i zhveshur nga çdo ngjashmëri me krijesat. Një kohë të gjatë u mora me mësimet e Ilmul Kelamit (apologjetikës) dhe filozofisë por në të nuk pashë ndonjë dobi që mund mund të krahasohej me të mirat që gjeta në Kur’anin e madhëruar, sepse Kur’ani thërret që madhështia dhe krenaria të jenë të tëra vetëm për Allahun xh.sh…

Ju porosis që kur të vdes lajmin e vdekjes sime të mos e përhapni, më qefinosni dhe më vendosni në varr duke kënduar pjesë nga Kur’ani, dhe pasi të më keni mbuluar me dhe, lutuni për mua dhe thoni: “O Allah i gjithëmëshirshëm e fisnik, të erdhi i varfri dhe i nevojshmi, ki mëshirë ndaj tij”. [21]

Kadi el Bejdaviu

dhe tefsiri i tij

“ENVARU-T-TENZILI VE ESRARU-T-TE'VILI”

Biografia e tij

Emri i tij i plotë është Abdullah ibn Umer ibn Muhamed ibn Ali ebu Seid Ebul Hajr Nasiru-d-din el Bejdavi esh-Shirazi. U lind në El-Bejda’ë në afërsi të Shirazit, në Iranin e sotëm, por nuk ka të dhëna të sakta për vitin e lindjes së tij.

Rrjedh nga një familje me tradita islame, familje e cila gjeneratë pas gjenerate kishte nxjerrë nga gjiri i saj dijetarë të nderuar. Ky ambient familjar bëri që Bejdaviu, mësimet e para t’i merrte mu prej babait të tij, i cili po ashtu kishte një diapazon të gjerë të dijes në shkencat islame.

Babai i tij për vite me radhë kishte kryer detyrën e kadiut-gjykatësit në provincës Fars me seli në Shiraz, kështu, që pas vdekjes së tij më 673 h., këtë detyrë të re do ta merrte Bejdaviu, të cilën do ta kryente me plot përgjegjësi. Nga kjo kohë mori edhe ofiqin “Kadi”-“Gjykatës”, me të cilin njihet më së shpeshti në qarqet shkencore. Pas disa viteve të qëndrimit të tij në Shiraz, u shpërngul në Tibriz ku e gjeti vdekja, në vitin 685/1286. Ibn Subkij për datë të vdekjes së tij merr vitin 691 h.[22]

Bejdaviu qysh në rininë e tij të hershme dha shenja të një pjekurie, dhe bëri me dije se ky djalosh do të bëhej një dijetar me nam. U shqua në shumë disiplina fetare, sidomos në fikh, tefsir, hadith, usuli fikh, ilmul kelam, gramatikë, histori dhe logjikë. Mu për këtë arsye edhe në të gjallë të tij e quajtën “Al-lame”- “Dijetar i gjithanshëm”. Më vonë mori ofiqin “Nasiru-d-din”-“Ndihmëtar i fesë”.

Në provincën ku jetonte Bejdaviu, jetonin më shumë suninj që u takonin drejtimeve juridike të shafiinjve dhe hanefinjve, por kishte një pjesë edhe të shiinjve, me të cilët ishte vazhdimisht në konflikt ideologjik. Prandaj nuk është fare e çuditshme që Bejdaviu kritikonte ashpër qëndrimet e shiinjve si dhe ato të mu’teziles.

Në fikh i takonte drejtimit juridik të shafiinjve, kurse në aspektin e akaidit mbronte parimet esh’arite të Ehli Synetit.

Dijetarët anekënd Botës Islame kanë folur fjalë miradie për dijen dhe devotshmërinë e Bejdaviut. Dijetari Subkiu për të thotë: “Ai ishte një dijetar i madh islam, jashtëzakonisht i mprehtë, i sinqertë dhe shumë i devotshëm.”

Ibn Kadi Shuhbe për të ka thënë: “Ai është autor i shumë veprave, ishte njëri ndër dijetarët më të shquar dhe më autoritativë të Azarbejxhanit.”, ndërsa Ibn Hubejb, lidhur me veprat e tij, thotë: “Të gjithë dijetarët islamë shprehin konsiderata të larta për veprat e tij. Edhe po të mos kishte shkruar më asnjë vepër tjetër përveç “Minhaxhit” do t’i mjaftonte!”

Kur flasin për aftësitë intelektuale të Bejdaviut, dijetarët cekin gjithnjë një ngjarje që kishte rastisur të ndodhte mu në Tibriz, ditën kur Bejdaviu kishte shkelur në atë qytet. Një prej fisnikëve të Tibrizit kishte organizuar një ndenjje me dijetarë të shumtë. Bejdaviu u ndodh rastësisht në atë mexhlis, diku nga fundi i sallës. Ndërkohë një prej dijetarëve që hiqej si më i dituri, u kishte drejtuar të pranishmëve një pyetje të vështirë, që vetëm ta analizonin, i bindur plotësisht se asnjëri prej të pranishmëve nuk do të mund të jepte përgjigjen e duhur.

Dhe, kur vërtet asnjë prej dijetarëve të pranishëm nuk arriti t’i përgjigjej asaj pyetjeje, nga fundi i sallës u ngrit Bejdaviu, i cili tha se ishte i gatshëm t’i përgjigjej asaj pyetjeje. Dijetari që kishte parashtruar pyetjen, deshi ta nënçmonte Bejdaviun, të cilin në atë qytet nuk e njihte askush, duke i thënë nëse së pari e kishte kuptuar pyetjen, për se Bejdaviu iu përgjigj: “A dëshironi t’jua përsëris pyetjen tuaj fjalë për fjalë, apo vetëm sipas kuptimit?” Atëherë dijetari u step dhe i tha: “Thuaje fjalë për fjalë.” Dhe Bejdaviu e përsëriti atë të tërën dhe iu përgjigj në mënyrë të përpiktë madje duke i bërë me dije atij dijetari se në parashtrimin e asaj pyetjeje kishte disa mangësi. Pastaj Bejdaviu i parashtroi atij një pyetje së cilës ai nuk arriti t’i përgjigjej. Fisniku që kishte organizuar ndenjjen kur pa epërsinë e Bejdaviut ndaj dijetarit, e ngriti Bejdaviun nga vendi ku ishte, e nderoi dhe i bëri me dije se ishte i gatshëm t’i ofronte ndihmë për motivin pse kishte ardhur në Tibriz. Që prej asaj dite emri i Bejdaviut mori dhenë…”[23]

Veprat e Bejdaviut

Bejdaviu ishte një dijetar i gjithanshëm, prandaj ishte e natyrshme që pas vetes të linte shumë vepra të mëdha e të çmueshme, të cilat sot e kësaj dite botohen dhe ribotohen vazhdimisht, dhe shërbejnë si literaturë bazë në shumë fakultete e institucione të larta islame kudo në botë.

Bejdaviu, kryesisht veprat e tij i shkroi në gjuhën arabe, kurse në gjuhën e tij amtare-persisht shkroi vetëm një vepër historike.

Ndër veprat e tij më kryesore mund të veçojmë:

“Envarut-tenzili ve esrarut-te'vili” – tefsiri i tij i mirënjohur, për të cilin do të bëjmë fjalë më gjerësisht.

“El-Minhaxhu” – është një vepër shumë e çmuar në shkencën e Usuli-fikhut. Kësaj vepre të tij shumë prej dijetarëve i kanë bërë komentime të gjera.

“El-Gajetul-kusva fi dirajetil-fetva” – vepër e shkruar në shkencën e Fikhut, sipas parimeve të shkollës juridike shafiite.

“Sherhul-Muntehab” – vepër në Usuli fikh.

“Sherhul Kafije” – vepër në shkencën e logjikës.

“Sherhul Metali’u” – vepër në shkencën e logjikës.

“Et-Tavali'ë” – vepër në shkencën e Ilmul Kelamit.

“Lubbul-lubab fi 'ilmil-i'rab” – vepër në shkencat e gjuhës dhe gramatikës arabe.

“Risale fi mevdu'atil-ulumi ve te'arifiha” – kjo vepër gjendet ende dorëshkrim.

“Nidhamut-Tevarih” – vepër në shkencën e historisë (e shkruar në gjuhën perse).

“Muntehel-Muna” – vepër ende dorëshkrim.

“Sherhut-Tenbih”

“Sherhul-Mahsul” – koment i veprës së Rraziut.

“Mirsadul-efham fi mebadi'il-ahkam”, etj.[24]

Tefsiri i Kadi El Bejdaviut

“ENVARU-T-TENZILI VE ESRARU-T-TE'VILI”

Vepra më e madhe e Bejdaviut, pa dyshim konsiderohet tefsiri i mirënjohur “Envaru-t-tenzili ve esraru-t-te’vili” – “Dritat e Shpalljes (zbritjes) dhe të fshehtat e komentimit”, e cila deri në ditët e sotme ka pasur disa qindra botime, dhe konsiderohet ndër tefsiret më të njohura me metodën e komentimit racional, pas tefsirit të Rraziut. Është botuar në formate të ndryshme të shtypit. Në të kaluarën është botuar në një vëllim të madh, më pastaj në dy vëllime, kurse në botimet e reja zakonisht botohet në pesë vëllime mesatare, sikur ky që kemi marrë në shqyrtim, i botuar në vitin 1996 nga “Darul fikri” në Bejrut, kurse komentet që i janë bërë këtij tefsiri, janë të botuara diku në 8 vëllime, si ai i Shejh Zades, i botuar në vitin 1303 h. në Stamboll (Konstantinopojë), diku edhe në 10 vëllime mesatare.

Është me rëndësi të theksohet se tefsiri i Bejdaviut, qoftë origjinali, qoftë komentimet e tij si ai i Shejh Zades, kanë qenë vepra të pashmangshme në bibliotekat e shumicës së hoxhallarëve të trojeve shqiptare, sidomos në Kosovë.

Vlerësimet e dijetarëve për tefsirin e Kadi Bejdaviut

Dijetari i madh Xhelaluddin es Sujutiu këtij tefsiri i ka bërë një komentim të shkëlqyeshëm, të cilin e ka quajtur “Nevahidul-ebkar ve shevahidul-efkar”, ku, përveç tjerash, thotë: “Kadi Nasiruddin el-Bejdaviu në mënyrë të mahnitshme ka bërë versionin e shkurtuar të “Kesh-shafit” të Zemahsheriut, duke përfshirë në të të gjitha ato që i konsideronte si të vlefshme, dhe duke lënë qëndrimet e dyshimta që kishin të bënin me parimet e Mu’teziles. Në këtë mënyrë, duke bërë një punë kaq të madhe, ai nxori në dritë një vepër e cila shkëlqeu me shkëlqimin e arit të pastër dhe e cila u shfaq para masës sikur dielli kur shfaqet dhe është i dukshëm në një ditë të kthjellët. Për këtë punë kaq madhore i shprehën ndjenja miradie të gjithë ata që ishin të etshëm për dituri, në veçanti dijetarët që morën mësim se si i duhet qasur punës në hulumtimin e thesarit islam…” [25]

Mustafa ibn Abdil-lah, autori i veprës së mirënjohur “Keshfu-dh-Dhunun” për tefsirin e Bejdaviut, ndër të tjera, thotë: “Tefsiri i tij është një vepër jashtëzakonisht e vlefshme, për të cilën nuk ka nevojë të flasim shumë fjalë. Ai në këtë tefsir - prej “Kesh-shafit” në version të shkurtuar mori gjërat më të rëndësishme që kanë të bëjnë me gjuhën arabe dhe stilin e lartë gjuhësor; prej tefsirit të Rraziut mori atë më të rëndësishmet që kishin të bënin me Ilmul Kelamin dhe filozofinë, kurse nga tefsiri i Ragib Isfihanit mori ato elemente që kishin të bënin me nxjerrjen e porosive dhe mësimeve, me mendimet e thella dhe aludimet e shkëlqyeshme… Vërtet, i Madhi Allah kishte përcaktuar që kjo vepër e Bejdaviut të pritej shumë mirë nga shumica e dijetarëve të shquar, të cilët i kushtuan kësaj vepre një interesim të jashtëzakonshëm, të cilët madje filluan t’i bënin edhe komente të shumta. Disa i bënë komentimin e një sureje, disa të disa xhuzeve, kurse ca të tjerë komentimin në tërësi”.[26]

Numri i komenteve të tefsirit të Bejdaviut ka kaluar mbi 40, por si më të rëndësishmet mund të numërojmë tri komentimet më të njohura që janë: Komentimi i Kadi Shejh Zades, ai i Shihab el-Hafaxhit dhe ai i Kuneviut.[27]

Muhammed Abduladhim ez-Zerkani për këtë tefsir thotë: “Tefsiri i Bejdaviut është një vepër madhështore dhe e përpiktë. Në këtë tefsir ai ka tubuar tefsirin tradicional dhe atë racional, duke iu përmbajtur me kujdes edhe rregullave të gjuhës arabe. Në këtë tefsir, Bejdaviu i ka përkrahur fuqishëm mendimet dhe qëndrimet e Ehli-Synetit…”[28]

Në fund vlen të përmendet edhe konstatimi dhe vlerësimi i tefsirologut bashkëkohor Dr. Muhammed Husejn Edh-Dhehebiut, i cili vlerësimin për tefsirin e Bejdaviut e përfundon me fjalët: “Kjo vepër hyn në radhën e tefsireve më të mëdha dhe më komplete. Si literaturë bazë është e pashmangshme për secilin që dëshiron t’i kuptojë fjalët e Allahut të Madhërishëm, dhe që dëshiron t’i zbulojë fshehtësitë që bartin me vete këto fjalë hyjnore”[29]

Metoda e komentimit që ndoqi Bejdaviu në tefsirin e tij

Bejdaviu në hyrjen (parathënien) e tij të këtij tefsiri, pasi falënderon Allahun e Madhërishëm dhe dërgon salavate mbi të Dërguarin e Tij, flet mbi vlerën e madhe të tefsirit si shkencë, duke thënë se ajo është një prej diturive-shkencave më të dobishme.[30] Pastaj konstaton se me komentimin e Librit të Allahut mund të merret vetëm ai që ka njohuri të thella në të gjitha shkencat e nevojshme islame, të cilat doemos duhet t’i dijë kushdo që dëshiron ta komentojë Kur’anin sipas metodës racionaliste.

Në këtë parathënie, Bejdaviu tregon se, para se të fillonte këtë tefsir (komentim), i kishte falur dy rekate namaz të istihares dhe pastaj kishte vendosur t’i hynte kësaj pune të madhe. Ai, ndër të tjera, për këtë tefsir thotë: “Ky tefsir do të përmbajë fjalët më të zgjedhura, të cilat kanë arritur deri tek unë nga ashabët më të njohur, pastaj nga tabiinjtë më të dijshëm dhe nga dijetarët e devotshëm para meje.

Në këtë tefsir do të radhiten po ashtu konkluzione (porosi) të shkëlqyeshme, në të cilat kemi arritur unë dhe dijetarët para meje”.[31]

Ndërsa në fund të këtij tefsiri, pasi kishte përfunduar punën e tij të frytshme, e shohim të thotë: ”Kjo vepër përmban porosi të rralla të njerëzve më mendjendritur të këtij Ymeti në lidhje me komentimet rreth Kur’anit, sqarimin e termave të vështirë me një stil përmbajtësor dhe konciz, i cili nuk del nga drejtimi i duhur dhe i kërkuar”.[32]

Dhe, Bejdaviu, vërtet ia kishte dalë mbanë që ta mbante fjalën e dhënë, sepse ky tefsir vërtet është i një stili të lartë, me pak fjalë shprehte domethënie të shumta. Mu për këtë arsye edhe i janë bërë komentime të shumta.

Tefsiri i Bejdaviut llogaritet ndër tefsiret racionale, të lejuara-të pëlqyeshme, për arsye se në këtë vepër ka qasje dhe karakteristika mjaft pozitive. Kjo gjë i ka shtyrë shumë dijetarë të merren me studimin e tij edhe sot e kësaj dite. Siç theksuam më lart tefsiri i Bejdaviut ka qenë shumë i përhapur edhe në trevat shqiptare, dhe hoxhallarët tanë të mëhershëm e kanë pasur si një nga literaturat bazë.

Ajo që e bën këtë tefsir të dashur dhe të mirëpritur për dijetarët, është se gjatë komentimit të shumë ajeteve kuranore, ai ka marrë si argument edhe ajete të tjera (komentimi i Kur’anit me Kur’an) si dhe shumë hadithe autentike, dhe kjo ka bërë që edhe tradicionalistët të kenë mendime pozitive rreth këtij tefsiri.

Bejdaviu konsiderohet se i ka bërë një shërbim të mrekullueshëm Ehli-Synetit në shumë raste, duke i sulmuar parimet e mu’teziles në lidhje me disa çështje të shtruara prej tyre, me të cilat ishin në kundërshtim me Ehli-Synetin.

Qëndrimi i tij ndaj Mu’teziles

Bejdaviu edhe pse përdori në një masë të konsiderueshme tefsirin e Zemahsheriut, në shumë vende i kundërshtoi mendimet e tij dhe të Mu’teziles, duke i hedhur poshtë si të pabaza. Kështu shohim se kur është fjala për nocionet “Ihbat dhe Tekfir”, ai sulmon ashpër qëndrimin e ngurtë të Zemahsheriut, i cili në lidhje me ihbatin dhe tekfirin” thotë se veprat e mira do të shkatërrohen me kryerjen e mëkateve të mëdha dhe me kufër, se Allahu është i obliguar që ta falë njeriun në rast se ky ndalet dhe largohet nga kryerja e mëkateve të mëdha etj. Bejdaviu, pasi paraqet tezat e Zemahsheriut në lidhje me “ihbatin dhe tekfirin”, thotë se koncepti i “Ihbatit” mund të vlejë vetëm për njeriun i cili më nuk është musliman (d.m.th. ka dalë nga Islami dhe është bërë murted-renegat), ndërsa për “tekfirin” thotë se nuk është obligative-e detyrueshme për Allahun që ta falë atë që pushon së kryeri vepra të këqija që konsiderohen mëkate të mëdha, sepse falja varet kryesisht nga Vullneti i Allahut.[33] Këto komente shohim tek i bën gjatë komentimeve që i bën ajetit 31 të kaptinës En-Nisa’ë

إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا

“Nëse largoheni prej mëkateve të mëdha, të cilat u janë të ndalueshme, ne ju shlyejmë mëkatet e vogla dhe ju fusim në një vend të ndershëm.”

Ndikimi i mendimeve të Rraziut në tefsirin e Bejdaviut

Shihet qartë se Bejdaviu në tefsirin e tij ka shfrytëzuar edhe Tefsirin e Rraziut, sepse, kur flet rreth ajeteve që kanë të bëjnë me gjithësinë dhe planetët, ai sjell disa komente, nga të cilat mund të konkludohet se janë ndikime të drejtpërdrejta nga mendimet e Rraziut. Një rast të tillë kemi kur komenton kuptimin e fjalës “Shihab” në ajetin 10 të sures “Es-Safat”

إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ

“...Po atë e ndjek ylli që e djeg”

kur thotë: “Fjala “Shihab” është diçka që neve na duket sikur të jetë shkëputur ndonjë pjesë prej ndonjë planeti. Dikush ka thënë se “shihab” mund të jetë lloj avulli që ngrihet deri në sferat qiellore dhe pastaj ndizet, por kjo është vetëm një supozim. Megjithatë, mund të themi se çdo shkëndijë e zjarrtë që ndodh në shtresat e larta qiellore, ajo për banorët e tokës është ndriçues, dhe stoli e qiellit…”[34]

Përveç këtij tefsiri “Mefatihul Gajbi” të Fahrudin Rraziut dhe “Kesh-shafit” të Zemahsheriut, mund të vërehet se Bejdaviu në një masë më të vogël ka shfrytëzuar edhe një tefsir tjetër, atë të Ragib el Isfihaniut, por megjithatë mund të themi se Bejdaviu, megjithëkëtë mbetet origjinal, sepse, krahas mendimeve të tyre, në fund sjell edhe mendimin e vet personal, në të cilin ka arritur në bazë të ixhtihadit të tij personal.

Interesimi i tij për analizën gjuhësore të fjalëve

Bejdaviu në tefsirin e tij nganjëherë thellohet edhe në analizën gjuhësore të fjalëve të caktuara, por gjithnjë me një maturi dhe pa ndonjë stërzgjatim të theksuar.

Animi i tij nga medhhebi juridik i shafiinjve rreth ajeteve dispozita

Në anën tjetër, kur vjen në komentimin e disa ajeteve dispozita, vërehet një anim nga medhhebi shafii, shkollës juridike të të cilit i takonte, por fatmirësisht pa hyrë në debate dhe zgjatje të tepruara.

Një shembull të tillë kemi kur komenton ajetin 228 të kaptinës El-Bekare:

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّëنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ

“E ato gra që janë shkurorëzuar janë të obliguara të presin tri menstruacione (tri cikle-pastrime mujore)...”

ku ai sjell mendimet e dy dijetarëve Shafiut dhe Hanefiut rreth kohës së pritjes së asaj që është shkurorëzuar, dhe në fund jep vlerësimin e tij se mendimi i Shafiut në këtë rast megjithatë është më i drejtë, kurse i Hanefiut është i gabuar.[35]

Njohuritë e tij rreth Ilmul Kelamit-Akaidit

Duke marrë parasysh faktin se Bejdaviu ishte dijetar i madh i Ehli Synetit, ai në shumë vende gjatë komentimit të ajeteve të ndryshme akaidologjike, sjell qëndrimet e Ehli Synetit dhe të ndonjë sekti a fraksioni, duke argumentuar bindshëm se qëndrimet e Ehli Synetit janë të drejta dhe të qëndrueshme.

Kështu shohim qëndrimin e tij dinjitoz në mbrojtjen e parimeve të Ehli Synetit gjatë komentimit të ajeteve 1-4 të kaptinës El-Bekare:

ال. ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ. الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الëلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ. وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ.

“Elif, Lam, Mim. Ky është libri në të cilin nuk ka dyshim (sepse është prej Allahut), është udhëzues për ata që janë të devotshëm. Të cilët e besojnë të fshehtën, e kryejnë faljen (namazin) dhe prej asaj që Ne u kemi dhënë, ata japin (zekat, sadaka etj.) Dhe ata që besojnë në atë që t’u shpall ty, dhe në atë që është shpallur para teje dhe që janë të bindur plotësisht për (jetën e ardhshme) botën tjetër (Ahiretin).”,

ai shpjegon esencën e imanit (besimit) dhe të nifakut (hipokrizisë), sipas Ehli Synetit, mu’teziles dhe havarixhëve, dhe në fund, pasi analizon mirë qëndrimet e tyre, thotë se qëndrimi i Ehli Synetit është më i pranueshmi dhe më i qëndrueshmi, kurse dy mendimet e tjera i hedh poshtë si të pabaza, duke konkluduar: “Në lidhje me esencën e imanit mendimet ndryshojnë, por sigurisht mendimi më i shëndoshë dhe më i plotë është i Ehli Synetit, që imani përfshin tri komponente: Bindjen me zemër, shqiptimin me gjuhë dhe vërtetimin praktik me vepra”.[36]

Qëndrimi i tij ndaj israiliateve

Një karakteristikë tjetër pozitive e tefsirit të Bejdaviut, është se në të përmenden shumë pak israiliatet, rrëfimet me motive hebraike dhe të krishtera. Është i njohur fakti se shumë mufesirë nuk mundën t’i rezistonin futjes së israiliateve nëpër tefsiret e tyre, madje nganjëherë edhe pa kontroll, por tek Bejdaviu fatmirësisht hasim të kundërtën. Ai, edhe pse shumë rrallë, përmend diku-diku ndonjë rrëfim të tillë, fillon me fjalët: “është thënë…” ose: “është përcjellë”, ose “kanë thënë…”, me se jep shenjë se duhet pasur kujdes ndaj këtyre rrëfimeve, të cilat nuk kanë bazë në ajetet kuranore dhe as në hadithet e Resulullahut s.a.v.s. Një rast të tillë e kemi kur përmend një tregim mbi mbretëreshën Belkize gjatë komentimit të ajetit 22 të kaptinës En-Neml:

فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقَالَ أَحَطتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ

“Ajo (pupëza) nuk e zgjati shumë e tha: Unë kuptova atë që ti nuk je i njohur dhe të erdha nga Sebei (mbretëria e Sabës) me një lajm të sigurt”

kur përmend disa detaje të dialogut të pupëzës me Sulejmanin a.s. kur pupëza i tregon, ndër të tjera se si kishte zbuluar një mbretëri të largët të Sabës, se ata e adhuronin Diellin në vend të Allahut etj.. Ç’është me rëndësi, në këtë rast Bejdaviu këtë tregim e fillon me fjalët “Është përcjellë…”, gjë që lë të kuptosh se fjala është për një tregim, në të cilin mbase mund të ketë edhe disa detaje të hiperbolizuara, të cilat i kishin sajuar hebrenjtë në lidhje me këtë ngjarje, e cila në fakt jo në detaje, po shkurtimisht është cekur edhe në Kur’anin famëlartë.[37]

Disa nga kritikat e pakta të dijetarëve në adresë të Bejdaviut

Ajo për të cilën i bëhen pak fjalë Bejdaviut në formë kritike, janë dy gjëra:

E para, se ai nuk arriti të eliminonte plotësisht mendimet mu’tezilase të Zemahsheriut, të cilat ai i kishte paraqitur në Keshafin e tij , kështu që në raste të caktuara ai edhe i përdor ato. Një rast të tillë e kemi kur komenton ajetin rreth kamatës:

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنْ الْمَسِّ

“Ata që e marrin kamatën do të ngrihen ashtu siç ngrihet ai që e ka prekur shejtani” (El-Bekare, 275)

Bejdaviu në këtë komentim ndjek vijën e mendimeve mu’tezilase duke pohuar se shejtani mund të ndikojë tek njeriu vetëm nëpërmjet vesveseve e assesi ndryshe, fjala vjen nëpërmjet ndonjë kontakti fizik[38], kurse

E dyta kritikë që shkon në adresë të Bejdaviut, është se ai gjatë përfundimit të komentimit komplet të kaptinës, kur flet për vlerën e akëcilës sure, sjell disa hadithe të trilluara në lidhje me vlerën e sureve. Hadithet e tilla, ose janë të dobëta, ose të trilluara dhe nuk do të ishte e udhës që as ai t’i përdorte. Pra, edhe nga kjo shihet se ai ishte i ndikuar shumë nga Zemahsheriu, i cili hadithet e tilla i ka përdorur me të madhe në “Keshafin” e tij. Sa u përket këtyre haditheve që flasin për vlerën e sureve, shumica prej tyre janë trilluar nga Nuh bin Ebi Merjemi, i cili një gjë të tillë e kishte pranuar vetë botërisht, duke thënë se këtë e kishte bërë me qëllim të mirë, meqë ishte frikësuar se mos njerëzit do ta linin leximin e Kur’anit pasi që atëbotë ishin dhënë së tepërmi pas Fikhut të Ebu Hanifes dhe historisë së Ibn Ishakut.[39]

Në lidhje me këtë Dr. Dhehebiu thotë: “Disa janë munduar ta arsyetojnë këtë veprim të Bejdaviut duke thënë se hadithet e tilla nuk kanë të bëjnë me dispozitat e Sheriatit, por me anë të tyre vetëmse nxitet të mësuarit dhe studimi i Kur’anit dhe hyjnë në kategorinë e “tergib-it”, që nxit për kryerjen e veprave të mira etj., por ne megjithatë nuk e arsyetojmë këtë veprim të Bejdaviut, sepse kjo thjesht nuk përkon me reputacionin e madh të tij prej dijetari, i cili në shkencat islame ka emër dhe nam”.[40]

Allahu e shpërbleftë Kadi el Bejdaviun për kontributin e tij kaq të madh në lartësimin e fjalës së Allahut nëpërmjet këtij tefsiri (komentimi), si dhe nëpërmjet veprave të tjera të mëdha të tij!

---

[1] Dr. Muhamed Sejid Xhibril , “Med’hal ila menahixh el mufessirine” , fq. 111, Kajro 1987.

[2] Imam Zerkeshiu “El-Burhanu fi Ulumil Kur’an”,………………….????????

[3] Dr. Xhum’ah Ali Abdul Kadir “Zadu-rr-Ragibin...” fq. 63

[4] Po aty, fq. 64

[5] Dr. Muhammed Husejn Edh-Dhehebi, “Et-Tefsir vel mufessirun” vëll. I, fq. 230, Kajro 1985.

[6] Imam Fahruddin Err-Rraziu “Mefatihul gajbi”, vëll. I, fq. 15. (Nga parathënia e botuesit).

[7] Muhammed Ibrahim Selim “Kissatu-s-Sihri ve-s-sehareti”, fq. 17, Kajro 1985.

[8] Hafidh Shemsuddin Ed-Davudi “Tabekatul mufessirin”, vëll. II, fq. 216., Kajro 1994.

[9] “Et-Tefsir vel mufessirune”, vëll. I, fq. 227.

[10] Ibn Haxher el Askelani, “Ed-Durer el kamineh”, vëll. I, fq. 304, Damask 1978.

[11] “Et-Tefsir vel mufessirun”, vëll. I, fq. 278.

[12] Po aty, fq. 227.

[13] Mennaul Kattan “Mebahith fi Ulumil Kur’an”, fq. 378-379, Kajro 1995.

[14] Muhammed Sejjid Xhibril “Med-hal ila menahixhil mufessirin”, fq. 17, Kajro 1985.

[15] Abdul Mun’im en Nimr, “Ilmu-t-Tefsir”, fq. 128, Kajro 1987.

[16] “Kissatu-s-Sihri ve-s-sehareti”, fq. 16

[17] Fahru Rraziu “Mefatihul Gajbi”, vëll. 25, fq. 76-77.

[18] Dr. Ali Muhamed Hasen el Imari, “Imam Fahrudin er Rrazi”, fq. 29, Kajro 1988.

[19] Nga parathënia e Tefsirit të Rraziut, vëll. 1, fq. 3

[20] Po aty, vëll. II, fq. 24

[21]Po aty, vëll. I, fq. 16-18.

[22] El Hafidh Shemsuddin Ed-Davudi “Tabekatul mufessirin” vëll. I fq. 243, Kajro, 1994.

[23] Po aty, fq. 242.

[24] Po aty, fq. 242; Shih edhe Dr. Muhammed Husejn Edh-Dhehebi “Et-Tefsir vel mufessirune”, vël I. fq. 282.

[25] Po aty, vëll. I, fq. 286

[26] “Keshfu-dh-dhununi an esami-l-kutubi ve-l- fununi”, vëll. I, fq. 127-128, Bejrut 1992

[27] Dr. Hasen Junus Hasen Abidu, “Dirasat ve mebahith fi tarih et-tefsir ve menahixh el mufessirin”, fq. 128, Kajro 1992.

[28] Muhammed Abduladhim ez-Zerkani “Menahilul irfan fi ulumil Kur’an”, vqll. II, fq. 67, Kajro 1980.

[29] “Et-Tefsir vel mufessirune”, vëll. I, fq. 288.

[30] El-Bejdaviu, “Envaru-tenzili ve esraru-t-te’ëvili”, vëll. I, fq. 10, Bejrut 1996

[31] Po aty, fq 11

[32] Shih “Et-Tefsir vel mufessirune”, vëll I. fq. 286

[33] El-Bejdaviu, “Envaru-tenzili ve esraru-t-te’ëvili”, vëll. I, fq. 199

[34] El-Bejdaviu, “Envaru-tenzili ve esraru-t-te’ëvili”, vëll. V, fq. 6

[35] El-Bejdaviu, “Envaru-tenzili ve esraru-t-te’ëvili”, vëll. I, fq. 240

[36] El-Bejdaviu, “Envaru-tenzili ve esraru-t-te’ëvili”, vëll. I, fq.53-59

[37] El-Bejdaviu, “Envaru-tenzili ve esraru-t-te’ëvili”, vëll. IV, fq.115.

[38] El-Bejdaviu, “Envaru-tenzili ve esraru-t-te’ëvili”, vëll. I, fq.267.

[39] Dr. Xhum’ah Ali Abdulkadir “Zadu-rr-rragibin fi menahixh el mufessirin”, fq. 80.

[40] “Et-Tefsir vel mufessirune”, vëll I, fq. 283.