Sabri BAJGORA www.bajgora.com

TEFSIRET E MU’TEZILES

Mu’tezilët janë një prej fraksioneve-drejtimeve islame që në komentimin e shumë çështjeve akaidologjike i dhanë prioritet MENDJES duke e lënë Shpalljen (Vahjin) në plan të dytë.

Është e pakontestueshme se në parimet e këtij fraksioni, ndikim të madh patën mësimet filozofike greke. [1]

Karakteristikë e veçantë për mu’tezilët është se ky fraksion, të paktën në fillim të shfaqjes së tij, nuk pati kurrfarë pretendimesh politike dhe nuk ishte fraksion politik, siç ishin shiinjtë dhe havarixhët. Vetëm më vonë, me ndryshimin e rrethanave politike, ky fraksion mori edhe përmasa politike.

Ky fraksion-drejtim u shfaq në Basra në kohën e dinastisë emevite, në fillim të shek. II hixhrij, mirëpo kulmin (apogjeun) e vet e arriti në kohën e dinastisë abasite kur disa prej sundimtarëve abasinj përqafuan parimet mu’tezilase si Me’muni, Mu’tesimi etj.

Këtë drejtim e themeloi Vasil bin Atau-nxënësi i Hasan el Basriut.

Një ditë derisa ndodheshin në xhami dhe po dëgjonin një ligjëratë të Hasan el Basriut, u ngrit dikush prej të pranishmëve dhe e pyeti dijetarin e madh se ç’mendonte për mëkatarin e madh, kur dihet që havarixhët atë e konsiderojnë si kafir të përjetshëm në Xhehennem, kurse murxhiat për të thonë se mëkati nuk e pengon (dëmton) Imanin, ashtu siç nuk kanë efekt as respekti dhe mirësjellja pa besim ?! Ende pa e dhënë mirë përgjigjen Hasan el Basriu, nga mesi i xhematit u ngrit Vasil bin Atau dhe u përgjigj para mësuesit duke thënë: “Unë mendoj se autori (kryesi) i mëkatit të madh nuk mund të cilësohet as si besimtar dhe as si kafir, por është në mes këtyre dy nocioneve. Nëse mëkatari i tillë vdes pa u penduar ai do të jetë përherë në zjarr të Xhehennemit “ !!! [2]

Pas kësaj ndërhyrjeje të pahijshme dhe me qëllim të vërtetimit të mendimit të tij, Vasili me një grup bashkëmendimtarësh u nda në një prej qosheve të xhamisë për të agjituar që të bënte sa më shumë ithtarë të mendimit të tij. Kur e pa këtë veprim të Vasilit, Hasan el Basriu tha “I’ëtezelena Vasilu” – “Vasili u nda prej nesh”, dhe prej këtij momenti ai dhe simpatizuesit e tij u quajtën “ Mu’tezile”. [3]

Bazat mbi të cilat mbështetet fraksioni i mu’teziles

Mu’tezilët sendërtuan fraksionin - drejtimin e tyre mbi pesë baza, nëpërmjet të cilave shprehën mendimet e tyre në lëmë të Akaidit. Ato janë:

1. Tevhidi (Njëshmëria)

2. El Adlu (Drejtësia)

3. El Va’du vel Veidu (Premtimi dhe kërcënimi)

4. El Menziletu bejnel menziletejni ( Vendi në mes dy vendeve)

5. El Emru bil ma’rufi ven nehju anil munkeri ( Urdhërimi për të mirën dhe ndalimi nga e keqja).[4]

1.Tevhidi - (Njëshmëria)

Ky është fundamenti bazë i tyre, nëpërmjet të cilit ata ndërtuan bindjet e tyre rreth Zotit xh.sh. dhe thanë se “Allahu duhet të zhvishet nga çdo ngjashmëri me krijesat, dhe në këtë kontekst nuk lejohet të bëhet kurrfarë krahasimi a analogjie.”

Mu’tezilët shumë prej ajeteve kuranore, të cilat flasin rreth cilësive të Zotit, nuk i morën fare për bazë, por në këtë kontekst i dhanë hapësirë të stërtepruar MENDJES dhe thanë se Allahu, nuk mund të shihet kurrsesi në Ahiret, ngase, po të shihej, do të duhej të zinte vend dhe drejtim !!!. Pastaj thanë se cilësitë e Zotit nuk janë asgjë tjetër veçse vetë Qenia e Zotit, dhe shumë prej këtyre cilësive nuk i pranojnë, për t’iu shmangur shumë zotave!

Ata thanë po ashtu se Kur’ani është i krijuar për Zotin, gjithnjë duke iu përmbajtur parimit të mëparshëm !

Me fanatizmin e tyre të tepruar, mu’tezilët humbën kontrollin mbi MENDJEN dhe më nuk qenë në gjendje të dallonin ndryshimin në mes të “domosdoshmërisë që këto cilësi hyjnore të mos jenë sipas përfytyrimeve të tyre në krijesa, dhe domosdoshmërisë që të kuptohen drejt të gjitha ato cilësi të cilat Allahu ia ka atribuuar Qenies së Vet, në atë mënyrë që i kanë hije dhe përkojnë me Qenien e Tij.

Mohimi dhe largimi i çdo lloj shëmbëllimi, që mund të kuptohet nga fjalët e Allahut xh.sh. në kaptinën Esh - Shura, ajeti 11 :

لَيْسَ كَمِثلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ

”Asnjë send nuk është si Ai (nuk i shëmbëllen). Ai dëgjon dhe sheh gjithçka”

nuk do të thotë se duhen mohuar të gjitha cilësitë e tjera të Allahut , të cilat Ai Vetë ia ka atribuuar Qenies së Vet hyjnore, ose diçka nga ajo që Resulullahu i ka përshkruar Madhërisë së Tij.”[5]

2.El Adlu - (Drejtësia)

Kinse për ta zhveshur Allahun nga paaftësia (pamundësia), mu’tezilët shpifën dhe thanë se njeriu është kreator dhe krijues i veprave të tij nëpërmjet fuqisë që i ka dhuruar Allahu!!!

Tërë këtë absurditet, mu’tezilët e shpifën duke u nisur nga fakti që Drejtësia e Allahut të jetë e përsosur, prandaj, sipas tyre, Allahu nuk duhet ta krijojë të keqen, por e keqja është vepër nga vetë njeriu!

Po ta krijonte Allahu të keqen, thanë ata, a thua çfarë drejtësie do të ishte Drejtësia e Tij që t’i ndëshkojë njerëzit për veprat e këqija ?! Këtu mu’tezilët harrojnë se Allahu xh.sh. mu për këtë shkak u dhuroi njerëzve mendjen dhe i la të lirë të zgjedhin pa u imponuar kurrfarë dhune në këtë zgjedhje në mes veprave të mira dhe të këqija.

Mu’tezilët pastaj devijuan edhe më në këto pohime të tyre dhe shpifën se shumë gjëra që ndodhin në këtë ekzistencë, nuk ndodhin me dëshirën e Tij; se Allahu nuk i ka krijuar të gjitha krijesat; se Allahu nuk mund t’i mbikëqyrë dhe t’i kontrollojë të gjitha ato; se Allahu dëshiron vetëm atë që e ka përcaktuar me Sheriat-Ligj, dhe se çdo gjë që ndodh jashtë kësaj sfere, ndodh pa dijen e Tij!!!

3. El Va’du vel Veidu - (Premtimi dhe kërcënimi)

Mu’tezilët janë kategorikë se çdo premtim i Allahut për respektuesit e urdhrave të Tij dhe çdo kërcënim i Tij ndaj mëkatarëve (pabesimtarëve) do të ndodhin dhe do të realizohen patjetër. Premtimi për Xhennet do të realizohet ashtu siç do të realizohet edhe kërcënimi me zjarrin e Xhehennemit.

Për autorin (kryesin) e mëkatit të madh nuk ka falje, nëse nuk pendohet. Premtimi për pranimin e tevbes-pendimit do të realizohet patjetër. Sipas tyre nuk bën që Allahu ta falë autorin e mëkatit të madh pa u penduar ! Mëkatarët e tillë që vdesin pa u penduar, do të jenë përherë në zjarr me gjithë pohimin e Njëshmërisë së Allahut dhe besimin në pejgamberët e Tij.

Mu’tezilët këtë mendim të tyre të pabazë e mbështesin pa të drejtë në ajetin 81 të kaptinës El Bekare :

بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

” Po (do t’ju kapë zjarri) atë që bën keq dhe që e vërshojnë gabimet e tij, ata janë banues të zjarrit, aty janë përgjithmonë “

4. El menziletu bejnel menziletejn - (Vendi në mes dy vendeve)

Autori i mëkatit të madh nuk është as besimtar por as kafir (pabesimtar), ngase fjala Iman-Besim është emër lavdërimi, kurse fasiku nuk është i denjë dhe meritor për një epitet të tillë, dhe mu për këtë shkak nuk mund të quhet besimtar.

Në anën tjetër, nuk mund të cilësohet as si kafir (pabesimtar), pasi i ka shqiptuar të dy dëshmitë (Shehadetin). Një i tillë nëse vdes si mëkatar, pa u penduar, do të jetë përherë në zjarrin e Xhehennemit. Lehtësimi i tij i vetëm në krahasim me pabesimtarët është se ndëshkimi i tij në Xhehennem do të jetë pak më i lehtë se i pabesimtarëve!!!

5. El emru bil ma’rufi ve-n-nehju anil munkeri - (Urdhërimi për të mirën dhe ndalimi nga e keqja)

Mu’tezilët thanë se urdhërimi për të mirën dhe ndalimi nga e keqja, janë detyrime të domosdoshme për të gjithë besimtarët, si ndihmesë në përhapjen e Islamit, për shfaqjen e së vërtetës dhe për largimin e dyshimeve.

Megjithatë, mu’tezilët në këtë rast shkuan aq larg saqë lejuan përdorimin e forcës aty ku nuk bën puna gjuha dhe dialogu. Historianët kanë regjistruar edhe raste të tilla gjatë kohës së disa sundimtarëve abasinj, kur mu’tezilët, për eliminimin e kundërshtarëve të mendimit të tyre, përdorën edhe forcën.[6]

Qëndrimi i dijetarëve të mu’teziles ndaj komentimit të Kur’anit

Mu’tezilët pasi vunë parimet dhe bazat e fraksionit të tyre, ishte shumë e natyrshme që edhe gjatë tefsirit të Kur’anit, të ndiqnin këtë rrugë dhe këtë metodë.

Gjatë komentimeve të tyre ata shkuan edhe deri aty sa të hyjnizonin dhe të shenjtëronin mendjen duke pohuar se MENDJA njerëzore është e zonja që ta gjejë të vërtetën pa ndërhyrje nga jashtë. Në shumë raste ata u dhanë përparësi argumenteve logjike ndaj atyre të Kur’anit dhe Synnetit. Madje, në disa raste argumentin logjik e merrnin si argument bazë, kurse argumentin kuranor ose hadithin e Pejgamberit a.s. e përdornin vetëm sa për ta vërtetuar argumentin logjik.[7]

Mendimi i dijetarëve për metodën e mu’teziles gjatë komentimit të Kur’anit

Shumë prej dijetarëve të “Ehli Synnetit” e kritikuan ashpër këtë metodë të qasjes në komentimin e ajeteve kuranore nga ana e mu’teziles. Prej tyre më të zëshmit qenë Ibn Tejmije dhe Ibnul Kajjim El Xhevziu, të cilët demaskuan në tërësi prapavijat dhe tendencat e mu’teziles gjatë komentimit të Kur’anit.

Ibn Tejmije thotë: “...Ata (komentatorët e mu’teziles) dhanë një mendim, të cilin pastaj u përpoqën ta argumentonin me ajete kuranore. Dihet se pas mendimeve të tyre nuk ka qëndruar dhe as qëndron asnjë prej ashabëve, tabiinjve ose dijetarëve të njohur. Komentimet e tyre pa baza dhe kuturu, provohet shumë lehtë se janë të paqëndrueshme në shumë aspekte...

Një prej dijetarëve mu’tezilas, që gjatë komentimit të Kur’anit përdor shprehje dhe alegori të larta stilistike e gjuhësore dhe që me një dinakëri , me një mjeshtri të rrallë dhe me një afinitet të stërholluar i plason mendimet e veta mu’tezilase, pa u hetuar fort nga lexuesit, është Zemahsheriu.

Kam parë shumë prej mufesirëve dhe dijetarëve që në librat e tyre përmendin mendime të Zemahsheriut dhe të dijetarëve të tjerë mu’tezilas, mendime të cilat përputhen në tërësi me idetë mu’tezilase. Dihet mirëfilli se mendimet e tilla janë plotësisht të gabueshme dhe shpien në devijim.”[8]

Një dijetar tjetër i madh i “Ehli Synnetit” - Ibn Kajjim el Xhevzij është edhe më i ashpër në gjykimin e tij ndaj tefsireve të mu’teziles; ai thotë: “Duke shfletuar librat e tyre të tefsirit, njeriu shpeshherë has në fundërrinë mendimesh, në shprishje dhe çakërdisje mendjesh e në shqetësime shpirtrash. Fletët e bardha i bojatisën me të zezë dhe futën dyshime në zemrat e njerëzve, kurse në radhët e dijetarëve futën përçarje e fesad. Ai njeri që logjikon vetëm një çikëz me mendje të shëndoshë, mund të vërejë lehtë doktrinën e tyre të humbur e të devijuar, mu për faktin se mu’tezilët i japin përparësi dhe prioritet mendjes njerëzore ndaj shpalljes hyjnore!!!”[9]

Mufessirët (komentatorët) më të njohur të mu’teziles

Shumë prej dijetarëve të Mu’teziles, edhe në shkencën e Tefsirit, shfaqën frymën e ideve të fraksionit të tyre, mirëpo, fatkeqësisht, pothuajse shumica e këtyre librave humbën dhe u tretën nga dhëmbi i kohës si shumë prej librave të tefsirit të fraksioneve të tjera.

Duke shfletuar librat e imam Sujutiut dhe nxënësit të tij, Davudit, “Tabekatul mufessirin-Kategoritë e tefsirolologëve”, shohim se shumë prej dijetarëve të mu’teziles lanë gjurmë të pashlyeshme në shkencën e Tefsirit. Më të njohurit janë: Ebu Bekër Abdurrahman el Kejsami, Ibrahim bin Ismaili, Muhammed bin Abdulvehab bin Selami, Abdullah bin Ahmed el Belhi el Hanefi, Ebul Hasen Ali bin Isa, Sherif el Murteda, El Kadi Abdul Xhebbar dhe Mahmud bin Omer Ez Zemahsheri.

Ani pse pothuajse shumica e këtyre dijetarëve kanë shkruar në shkencën e tefsirit, sot nëpër duart tona kemi vetëm tefsiret e këtyre tre të fundit, sepse të tjerët, siç thamë më parë, kanë humbur me kalimin e kohës. Këtu do të marrim në shqyrtim dy tefsire, të Kadi Abdul Xhebbarit dhe të Zemahsheriut, që nëpërmjet tyre të përpiqemi të depërtojmë në brendinë e botës së mendimit mu’tezilas, për të parë se ç’kahe i dhanë ata komentimit të ajeteve kuranore.

“TENZIHUL KUR’AN ANIL METAIN”

nga Kadi Abdul Xhebbar bin Ahmed

Autor i këtij tefsiri është dijetari i madh El Kadi Abdul Xhebbar bin Ahmed, i cili la gjurmë të pashlyeshme në shkencën e Tefsirit me veprën e tij: “Tenzihul Kur’an anil metain”. Krijoi edhe në fushë të shkencave të tjera, si në Ilmul Kelam, Fikh,Usuli Fikh etj. Ishte gjithmonë i respektuar dhe i nderuar nëpër mexhliset e diturisë, derisa arriti që të bëhej njëri prej udhëheqësve kryesorë të mu’teziles në kohën e tij. Vdiq në vitin 415 h.[10]

Tefsiri i tij “Tenzihul Kur’an anil metain” është tefsir i pjesërishëm i Kur’anit. Autori u mor vetëm me tefsirin e ajeteve “muhkem dhe muteshabih”, në të cilat përpiqej të gjente mbështetje për t’i plasuar mendimet e veta mu’tezilase, të cilat i mbron haptazi me ngulm dhe me një fanatizëm të tepruar.

El Kadi Abdul Xhebbari në tefsirin e tij sulmoi ashpër dijetarët e “Ehli Synnetit”, të cilët nuk i pranonin idetë e mu’teziles lidhur me çështjen e krijimit të Kur’anit, pamjes së Zotit në Ahiret, krijimit të veprave të njeriut etj.

Qëndrimi i tij ndaj mundësisë për të parë Allahun xh.sh.

Pasi mu’tezilët janë kategorikisht kundër mundësisë që të shihet Allahu xh.sh. në Ahiret, është e natyrshme që edhe Kadi Abdul Xhebbari ta ndjekë këtë vijë. Ajeteve të cilat flasin qartë dhe dëftojnë për një mundësi të pamjes së Zotit në Ahiret, përpiqet t’u japë konotacion dhe kahe krejtësisht tjetër. P.sh. gjatë komentimit të ajeteve 22-23 të kaptinës El Kijame:

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ

“Atë ditë do të ketë fytyra të shkëlqyera (të gëzuara) , që shikojnë Zotin e tyre”

thotë :“Dijetarët e “Ehli Synnetit” pohojnë se ky ajet është argumenti më i fortë se Allahu xh.sh. mund të shihet në Ahiret, kurse unë të tillëve u them: Nëse ju pohoni se Allahu ka formë dhe trup, atëherë nuk do të polemizoj fare me ju , ngase Allahu është larg këtyre shpifjeve. Nëse ju thoni se ne, megjithatë kundërshtojmë çdo shëmbëllim të Allahut me krijesa, atëherë patjetër duhet të pranoni se të pamit e Madhërisë së Allahut nuk vjen në konsiderim, meqë shikimi është reprodukim kontrastiv i syrit në objektin i cili duhet të shikohet, e kjo nuk mund të realizohet veçse në trupa që kanë formë. Sipas meje, vazhdon Abdul Xhebbari,-në këtë ajet nuk është fjala për shikimin e Madhërisë së Allahut por për pritjen e mëshirës dhe të mirësisë së Krijuesit nga mirësitë e Ahiretit.”!!![11]

Përkrahja e Kadi Abdul Xhebbarit ndaj idesë mu’tezilase - “El Menziletu bejnel menziletejn - Vendi në mes të dy vendeve”

Autori i këtij tefsiri mbështet plotësisht këtë parim mu’tezilas dhe këtë e shohim ta shfaqë gjatë komentimit të ajeteve 2-4 të kaptinës El Enfal :

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًَا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ. الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُون أُوْلَئِكَ هُمْ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا

لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ.

“E besimtarë të vërtetë janë vetëm ata, të cilëve, kur përmendet emri i Allahut, u rrëqethen zemrat e tyre, të cilëve, kur u lexohen ajetet e Tij, u shtohet besimi, dhe që janë të mbështetur vetëm te Zoti i tyre. Dhe, të cilët falin (rregullisht) namazin dhe nga ajo, me se Ne i furnizuam, ata japin. Të tillët janë besimtarë të vërtetë dhe për këtë kanë vende të larta te Zoti i tyre, kanë falje dhe kanë furnizim në mënyrë të ndershme.”

kur thotë: “Tërë kjo argumenton se Imani është fjala dhe vepra në të cilën hyjnë të gjitha këto adhurime. Besimtari nuk mund të jetë besimtar i vërtetë pa i kryer këto adhurime, e në momentin që rrëshqet në kurthën e mëkateve të mëdha, ai del prej grupit të besimtarëve dhe automatikisht hyn në radhën e kafirave (pabesimtarëve)!!!”

* * *

Këto qenë disa nga komentimet e mufessirit Kadi Abdul Xhebbar, në të cilat shihet animi i tij haptazi për idetë mu’tezilase. Megjithatë, ky tefsir i cili sot gjendet i botuar në një vëllim, meritoi interesimin dhe vëmendjen e shumë dijetarëve, ngase stili i tij është i lartë dhe përmban alegori të fuqishme, të cilat ia shtojnë shumë vlerën si libër, natyrisht nëse zhveshet nga mendimet dhe idetë e dëmshme të fraksionit të mu’teziles.

“EL KESH-SHAF AN HAKAIKI ET TENZIL VE UJUNIL EKAVIL FI VUXHUHI ET-TE’VIL”

nga Zemahsheriu

Autori i këtij tefsiri është Mahmud bin Umer bin Muhammed bin Ahmed ez-Zemahsheri. U lind në vitin 467 h. në fshatin Zemahsher të Havarizmit.[12]

Qysh në rininë e tij të hershme u shqua si filolog i pashoq në të gjitha degët e gjuhës, gramatikës dhe letërsisë. Padyshim, është një prej dijetarëve më të shquar që pati ndonjëherë bota islame. Vdiq në natën e Arefatit, në vitin 538 h.

Tefsiri i tij “Kesh-shafi” konsiderohet si një nga librat më të mirë të Tefsirit nga aspekti i retorikës dhe i shkencave të saj : tropikës, alegorisë dhe poetikës.

Kesh-shafi ka qenë objekt studimi dhe interesimi i shumë dijetarëve, kështu që shumë prej dijetarëve shkruan libra dhe studime lidhur me të, duke na lënë një thesar të çmueshëm, ngase Kesh-shafi si libër i tefsirit, po të zhvishet nga idetë mu’tezilase , vërtet meriton një gjë të tillë.

Komentimet ajeteve kuranore nga ana e tij, tregojnë qartë për përcaktimet e tij të thella mu’tezilase, të cilat i mbron me tërë forcën e tij intelektuale, siç do ta shohim gjatë disa komentimeve të tij. Në të vërtetë, Kesh-shafi dallohet në shumë aspekte nga tefsiret e tjera; Nuk është i gjatë dhe nuk është i stërngarkuar; është përqendruar në rregullat gjuhësore dhe ka një retorikë e stil të mrekullueshëm gjuhësor.[13]

Qëndrimi i tij ndaj çështjes së krijimit të Kur’anit

Në këtë çështje, Zemahsheriu përkrah plotësisht mësimet mu’tezilase dhe thotë se Kur’ani është i krijuar. Ai pohon një gjë të tillë me ngulm, qysh në fillim të parathënies së tefsirit të tij, kur thotë: “Falënderimi i qoftë Allahut, i Përhershëm pa fillim, i Cili krijoi gjithçka nga mosekzistenca, e krijoi Librin plot dritë, argumentet e të cilit flasin vetë, - Kur’an i zbritur në gjuhën arabe, pa ndonjë mangësi.”[14]

Qëndrimi i Zemahsheriut ndaj mëkatarit të madh

Zemahsheriu përkrah mendimin se nëse autori i mëkatit të madh vdes pa u penduar, do të jetë përherë në zjarrin e Xhehennemit.

P.sh. kur e komenton ajetin 48 të kaptinës En Nisaë :

إِنَّ اللَّهَ لاَيَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ

“S’ka dyshim se Allahu nuk e fal (mëkatin) t’i bëhet Atij shok (idhujtarinë), e përpos këtij (mëkati) i fal kujt të dojë”.

ai thotë se Allahu xh.sh. nuk e falë mëkatin nëse i bëhet shok (rival) Zotit , ndërsa mëkatet e tjera i fal, me kusht që mëkatari të pendohet!

Sipas ajetit në fjalë, del më se e qartë se kjo nuk kushtëzohet nga tevbeja dhe as që ceket ajo, por Zemahsheriu e plason idenë mu’tezilase dhe e bën tevben kusht të domosdoshëm!

Qëndrimi i Zemahsheriut ndaj krijimit të veprave të njeriut

Zemahsheriu pohon se Allahu xh.sh. nuk i ka krijuar veprat e njerëzve (robërve), por njeriu vetë i krijon ato. P.sh. kur e komenton ajetin 272 të kaptinës El Bekare :

لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ

“Nuk është detyrim yti ( Muhammed) udhëzimi i tyre ( në rrugë të drejtë), Allahu e shpie në rrugë të drejtë atë që do...”

ndër të tjera thotë: “Nëse Allahu i ka krijuar veprat e njerëzve e pastaj për ato vepra i gjykon njerëzit, kjo do të ishte mizori dhe padrejtësi, e Drejtësia e përsosur dhe absolute e Allahut nuk lejon një gjë të tillë”!!![15]

Qëndrimi i Zemahsheriut ndaj sihrit (magjisë)

Zemahsheriu, si edhe të gjithë dijetarët e tjerë të mu’teziles, nuk e pranon magjinë si një realitet. Kur e komenton kaptinën El Felek:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَق وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ

وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَد وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ

“Thuaj: I mbështetem Zotit të agimit! Prej dëmit të asaj që Ai krijoi, dhe prej dëmit të natës kur ajo ngryset, dhe prej dëmit të atyre që fryjnë (fjalë të magjisë) në nyja (të lidhura), dhe prej dëmit të smirëkeqit kur sipas smirës vepron.”

ai i nënçmon dijetarët e Ehli Synnetit, të cilët thonë se magjia (sihri) është një realitet, ngase vetë Allahu xh.sh. e ka konfirmuar dhe vërtetuar këtë gjë në shumë vende në Kur’an, si fjala vjen në tregimin e Musait a.s. me magjistarët e faraonit, në tregimin e Harutit dhe Marutit, pas vdekjes së Sulejmanit a.s. etj.

* * *

Ibni Muniri, i cili deri më tash bëri studimin më të thukët të Kesh-shafit , çuditet për këtë kryeneçësi të Zemahsheriut në refuzimin e të vërtetave të qarta, të cilat janë cekur në Kur’an dhe Synnet, dhe thotë: “Zemahsheriun e nxiti egoja e Unit të vet, derisa e mohoi edhe atë që s’kishte arsye ta mohonte. Këtë e bëri vetëm e vetëm për hir të ngadhënjimit të ideve të tij mu’tezilase, gjë që megjithatë nuk e arriti kurrë.”[16]

Thuhet se para vdekjes, Zemahsheriu la amanet që mbi epitafin e varrit të tij të shkruheshin këto vargje:

O Zot i Plotfuqishëm, sot të erdha mysafir në mirësitë e Tua të pakufishme,

E mysafiri ka nder e respekt nga ai që e pret,

Prandaj, të lutem m’i fal mëkatet e mia, se ato vërtet janë shumë

Dhe nuk ka kush që i fal pos Teje , o Mikpritësi më fisnik, o i Gjithmëshirshëm !

Këto vargje të Zemahsheriut, disa dijetarë i kanë komentuar si pendim të Zemahsheriut nga idetë mu’tezilase.[17]

Sidoqoftë, Zemahsheriu la gjurmë të pashlyeshme në shkencën e tefsirit me “Kesh-shafin” e tij, i cili sot e kësaj dite mbetet objekt studimi i vazhdueshëm për studiuesit e ardhshëm të shkencave të tefsirit.

* * *

Këto qenë librat më të njohur të tefsirit, të botuar dhe që kanë mbetur nga trashëgimia kulturore e mu’teziles. Edhe pse shumë prej tefsireve të tyre kanë tretur me kalimin e kohës, prapëseprapë këto dy tefsire që i patëm si objekt shqyrtimi, na ofruan një pasqyrë reale në lidhje me përcaktimet ideologjike të mu’teziles dhe shfaqin më së miri botën e mendimit mu’tezilas.

Ndonëse parimet e mu’teziles janë hudhur poshtë nga ana e dijetarëve më eminentë islamë, si të pabaza, prapëseprapë kontributi i mu’teziles për Islamin, nuk bën të harrohet, ngase mu’tezilët kanë qenë digë mbrojtëse ndaj rrymave të ndryshme filozofike me orientime antiislame dhe ata qenë që i dhanë impulse të reja mendimit islam.[18] Ata i nxitën mendjet më të ndritura islame që të ngrinin zërin e arsyes për mbrojtjen e parimeve fundamentale të besimit islam nga çdo mangësi e devijim.

---

[1] Dr. Mustafa Shek’ah - “Islam bila medhahib” , fq.393, Kajro 1991

[2] “Et Tefsir vel mufessirune” , vëll. I , fq. 348

[3] “Mudhekkeretul firek” , fq. 6

[4] “Med’hal ila menahixhil mufessirine” , fq. 176

[5] Po aty, fq. 178

[6] “Islam bila medhahib” , fq. 397

[7] “Med’hal ila menahixhil mufessirine” , fq. 180

[8] “Mukaddimetu ibni Tejmije fi Uuli-t-tefsir”, fq. 22, Damask 1988.

[9] Ibn Kajjim el Xhevzij - “A’ëlamu el muvekiine”, pjesa I , fq.78, Kajro 1325 h.

[10] Ibni Ahmed ed Davudi - “Tabekatul mufessirin” vëll. I , fq. 256 Kajro 1994

[11] “Et-Tefsiru vel mufessirune” , vëll. II, fq. 375

[12] “Tabekatul mufessirine” , vëll. II , fq.314

[13] “Zadurr-Rragibin fi menahixhil mufessirine” , fq. 97

[14] Zemahsheriu - “El Kesh-shaf” , vëll. I , fq. 162, Kajro 1308 h.

[15] “Med’hal ila menahixhil mufessirine” , fq. 182

[16] Ibni Munir “El insafu fi ma tedammunuhu El Kesh-shafu minel i’tizal” , vëll. II , fq. 568, Kajro (pa vit botimi).

[17] “Tabekatul mufessirine” , vëll. I , fq. 316

[18] “Mudhekkeretul firek” , fq. 7