TEFSIRI I FUKAHENJVE

Tefsiret mbi baza të shkollave juridike islame

Gjatë kohës sa ishte gjallë i Dërguari i Allahut, për çdo problem që paraqitej tek as’habët lidhur me kuptimin e drejtë të ndonjë ajeti mbi baza juridike, ata menjëherë i drejtoheshin atij, dhe i Dërguari i Allahut i udhëzonte dhe ua sqaronte, gjithnjë duke u bazuar në atë që i shpallej nga Kur’ani, kështu që keqinterpretimet e mundshme eventuale të ndonjë çështjeje të fikhut zhdukeshin që në nismë. Por kjo gjë ndryshoi pas vdekjes së Resulullahut s.a.v.s., kështu që kur as’habët ballafaqoheshin me ndonjë problem paksa më të ndërlikuar, u ktheheshin ajeteve kuranore dhe Synetit të Resulullahut dhe bënin analogji racionale nga ana e tyre. Edhe pse as’habët, të shumtën e rasteve ishin unikë rreth këtyre çështjeve, megjithatë ndonjëherë ndodhte që të mos pajtoheshin lidhur me ndonjë çështje, sepse secili prej tyre e kuptonte ajetin ose hadithin e Pejgamberit a.s. nga këndvështrimi i tij personal. Një mospajtim të tillë e hasim ndërmjet Omer ibnul Hattabit dhe Aliut r.a. rreth kohës së pritjes (iddetit), të gruas shtatzënë së cilës i ka vdekur burri. Përderisa Omeri r.a. thoshte se “iddeti” i saj përfundon me lindjen e fëmijës, Aliu r.a. ishte i mendimit se “iddeti” në këtë rast zgjat edhe katër muaj e dhjetë ditë të tjera pas lindjes së fëmijës. Shkak i mospajtimit të tyre ishin dy tekste kuranore të përgjithësuara[1]:

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ...

“E ata që vdesin dhe lënë gra pas vetes, ato (gratë) presin katër muaj e dhjetë ditë...” - (El-Bekare, 234), dhe

وَأُوْلَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ

“Ndërkaq, për shtatzënat afati i pritjes së tyre është derisa të lindin” - (Et-Talak, 4)

Në këtë kontekst duhet të sqarohet se Allahu xh.sh. përcaktoi që “iddeti” i shtatzënës së shkurorëzuar të jetë lindja (lirimi nga barra), kurse “iddeti” i asaj që i vdes burri, është katër muaj e dhjetë ditë, pa i detajizuar më hollësisht këto çështje.

Nga kjo shihet se Aliu r.a. mori për bazë kuptimin e dy ajeteve bashkërisht, kurse Omeri r.a. mendonte se ajeti i shkurorëzimit është i posaçëm dhe nuk është i kushtëzuar me ajetin e vdekjes. Omeri r.a. me plot të drejtë, mendimin e vet e mbështeste edhe në faktin se gjatë kohës së Pejgamberit a.s. një gruaje të quajtur Sebiate bintul Harith el Eslemije, i kishte vdekur burri, dhe njëzetë e pesë ditë pas vdekjes së bashkëshortit ajo kishte lindur. Pejgamberi a.s. menjëherë pas lindjes e kishte lënë të lirë për martesë, pa pritur fare “iddetin” pas vdekjes së bashkëshortit.

Një mospajtim të tillë në mes as’habëve e hasim edhe ndërmjet Ibni Abasit dhe Zejd bin Harithit rreth ajetit 11 të sures En-Nisaë:

فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ

“...E në qoftë se (i vdekuri) nuk ka fëmijë dhe atë e trashëgojnë (vetëm) prindërit, atëherë nënës së tij i takon një e treta...” në të cilin bëhet fjalë për mënyrën e ndarjes së trashëgimisë së të vdekurit që ka lënë bashkëshort dhe të dy prindërit. Gjersa Ibni Abasi ka dhënë fetva se bashkëshortit trashëgimtar i takon nga pasuria 1/2, nënës 1/3, dhe pjesa tjetër i takon babait për shkak të afërsisë së gjakut - “ta’siben”, duke u mbështetur në kuptimin sipërfaqësor të ajetit të sipërtheksuar, Zejdi r.a. dhe sahabët e tjerë kanë dhënë fetva se bashkëshortes i takon 1/3 e pjesës që ka mbetur pasi të ketë marrë bashkëshorti pjesën që i takon sipas dispozitave të përcaktuara me Kur’an -”furud”, sepse babai dhe nëna e trashëgojnë vetëm nga një anë, duke u mbështetur po ashtu në pjesën tjetër të ajetit 11 të sures En-Nisaë:

يُوصِيكُمْ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ

“...Allahu ju urdhëron për (çështjen e trashëgimit) fëmijët tuaj: për mashkullin hise sa për dy femra...”[2]

Me gjithë këto mospajtime, zemërgjerësia që mbretëronte ndër sahabët, bënte që pas një kohe ai që formonte bindjen se mendimi i tjetrit është më i drejtë, ose e shihte se nuk kishte përkrahës për mendimin e tij, mendim që pos të tjerash, ishte i bazuar edhe në ixhtihadin e tij personal, t’i bashkohej mendimit të tjetrit dhe ta përkrahte me përkushtim.

Tefsiri juridik deri në paraqitjen e medhhebeve

(shkollave juridike islame), dhe pas tyre

Gjendja e tefsirit juridik mbeti në suazat që përmendëm, si në kohën e tabiinjve, ashtu edhe në të tebei-tabiinjve deri në paraqitjen e shkollave juridike islame (medhhebeve).

Në kohën e imamëve të mëdhenj-Ebu Hanifes, Shafiut, Hanbeliut, Malikiut, e të tjerëve, muslimanët, tashmë të shtrirë në territore më të gjera, ballafaqoheshin me çështje të ndryshme të ndërlikuara në jetën e përditshme, kështu që ishte e nevojshme që dikush t’i udhëzonte se në ç’mënyrë të vepronin në situatat që shtroheshin para tyre. Kjo bëri që secili prej imamëve të mëdhenj në kohën e tij, këto gjëra të reja t’i analizonte në dritën e dispozitave kuranore dhe të Synetit, në institucionin e Ixhmait dhe të Kijasit, e aty-këtu edhe në argumentet racionale të bazuara në ixhtihadin personal, e vëtëm atëherë të merrte vendimin për dhënien e fetvasë apo gjykimit rreth një çështjeje. Jo rrallë, imamët nuk ishin të pajtimit lidhur me ndonjë çështje të caktuar, sepse secili prej tyre e kundronte atë në prizmën e argumenteve të tij, për të cilat mendonte se ishin më bindëse. Megjithatë, tek asnjëri prej katër imamëve nuk është hetuar, madje as që kishte fare ndonjë fanatizëm medhhebor, por secili, në bazë të ixhtihadit, përpiqej të sillte një zgjidhje sa më fatlume, natyrisht, duke u mbështetur në argumente të Sheriatit. Janë të shpeshta rastet që ndonjëri prej imamëve të hiqte dorë prej mendimit të vet dhe të pranonte gjykimin e tjetrit pa kurrfarë xhelozie a smire, sepse qëllimi i tyre ishte i sinqertë, - gjetja e gjykimit më të drejtë dhe të vërtetë.

Historia shënon fjalët e imam Shafiut të ketë thënë për Ebu Hanifen: “Njerëzit janë të nevojshëm për Fikhun e Ebu Hanifes”; po ashtu shënohet t’i ketë thënë imam Ahmed ibn Hanbelit, tek i cili e mësonte fikhun: “Nëse ju vlerësoni një hadith si të vërtetë, atëherë ma ofro edhe mua (më bëj ta njoh atë)”; ceket të ketë thënë edhe: “Kur të flitet për hadithin, atëherë Maliku (imam Maliku) është si ylli që ndriçon”.[3]

Çfarë madhështie dhe çfarë modestie e një dijetari të devotshëm! Kjo më së miri tregon për respektin dhe mirësjelljen e ndërsjellë që kishin imamët e shkollave juridike në mes tyre. Këtu duhet të sqarojmë edhe një fakt, se mospajtimet e imamëve përgjithësisht kanë të bëjnë vetëm me gjërat dytësore apo ato të dorës së tretë, kurse për ato parësore ata të gjithë janë unikë dhe të një mendimi.

Pas katër imamëve të famshëm, erdhën pasardhësit e tyre (halefi), tek të cilët mbretëroi më shumë fryma e “taklidit”- pasimit, të shumtën e rasteve “taklidit” në baza të fanatizmit medhhebist, i cili nuk njihte pardon-tolerancë (tesamuh) dhe as që linte ndonjë mundësi për bashkëpunim a kooperim të ndërsjellë rreth ndonjë çështjeje të caktuar.

Madje disa mukal-lidë - imitues, shkuan aq larg, saqë fjalët e imamëve i konsideronin si tekste ligjdhënëse, kështu që tërë potencialin e tyre shkencor e përqendruan në ngadhënjimin e medhhebit të cilit i takonin, dhe në përpjekjen për zhvlerësimin dhe kritikën e argumenteve të medhhebit rival.

Kjo mospërfillje e ndërsjellë e dijetarëve të shkollave juridike do të sjellë efekte negative, pasojat e të cilave do të hetohen më vonë edhe në disa tefsire të sendërtuara mbi baza juridike islame. Por, megjithatë, nuk ishin të gjithë dijetarët mukal-lidë të mbushur me fanatizëm në çështjet e fikhut, sepse disa prej tyre, kur analizonin dhe komentonin ajetet kuranore, ishin të paanshëm dhe nuk anonin as nga njëri dhe as nga tjetri medhheb, edhe pse i përkisnin ndonjërit prej tyre.

Është edhe një karakteristikë tjetër se me shfaqjen në skenë të fraksioneve-tarikateve islame, filluan të komentohen të ashtuquajturat ajete dispozita në frymën e parimeve të fraksionit që i takonin, gjë që në Islam është plotësisht e papranueshme, siç bënë havarixhët, shiinjtë e të tjerë.

Ndërsa tefsiri juridik bashkëkohor karakterizohet nga një tolerancë e jashtëzakonshme; në të vështirë të mund të gjesh një grimë fanatizmi medhhebist, sepse qëllimi i mufessirëve bashkëkohorë është që të ofrohen mendimet, të qiten në shesh argumentet, të krahasohen, dhe kështu mendimi që është më i drejti të përkrahet prej shumicës. Në këtë aspekt një kontribut të jashtëzakonshëm kanë dhënë dijetarët bashkëkohorë, si Muhamed Ali Sajsi, Muhamed Ali Sabuni dhe Mennaul Kattani, të cilët nga “kopshtet me lule dhe aroma të llojllojshme volën dhe na i ofruan ato më të mirat”, për ç’gjë lusim Allahun t’i shpërblejë me mirësitë e Tij të pakufishme.

Tefsiret më të njohura juridike

Në medhhebin hanefi tefsiret më të njohura konsiderohen:

- “Ahkamul Kur’an” nga Ebu Bekr er-Rrazi, i njohur si El-Xhessas, i botuar diku në tri e diku në pesë vëllime dhe i përhapur në qarqet shkencore.

- “Tefsiratul ahmedije fi bejanil ajati-sh-sher’ije” nga Ahmed bin Seidi, i njohur si Mulla Xhejjuni, i botuar në tri vëllime në Indi, gjithashtu i përhapur në qarqet shkencore.

Në medhhebin shafii:

- “Kitab ahkamil Kur’an” nga Ebul Hasen et Taberi, i njohur më shumë si Ilkija el Herrasi, i botuar në katër vëllime dhe i përhapur në qarqet shkencore.

- “Ahkamul kitabil mubin” nga Abdullah Mahmud esh-Shenfekij (dorëshkrim).

- “El Iklil fi istinbati-t-tenziil” nga Xhelaluddin es-Sujutiu (dorëshkrim).

Në medhhebin maliki:

- “Ahkamul Kur’an” nga Ebu Bekr ibnul Arebi, tefsir i botuar diku në 2 vëllime të mëdha e diku në 4 vëllime dhe i përhapur në qarqet shkencore.

- “El Xhamiu li ahkamil Kur’an” - nga Ebu Abdullah el Kurtubi, që është padyshim ndër tefsiret më madhështore të shkruara ndonjëherë në lëmin e tefsirit në përgjithësi, e të fikhut maliki në veçanti.

Prej tefsireve bashkëkohore në këtë lëmë, do të veçonim:

- “Tefsir ajatil ahkam” - nga Muhammed Ali Sajsi.

- “Revaiul bejan fi tefsiri ajatil ahkam minel Kur’an” - nga Muhamed Ali es-Sabuni

- “Tefsir ajatil ahkam” - nga Mennaul Kattan.[4]

Tefsire të sferës juridike islame kanë bërë edhe fraksionet “el imamije ithna asherije” si p.sh tefsiri: “Kenzul irfan fi fikhil Kur’an” nga Mikdad es-Sejjuri dhe ata të “zejdinjve”: “Themeratul janiah ve ahkamul vadihatul katiah” nga Shemsuddin eth-Thul-lai, pët të cilin kemi folur gjatë shtjellimit të temës për fraksionin e zejdinjve.

“Ahkamul Kur’an”

nga Xhessasi (305 h.-370 h.)

Autori i këtij tefsiri është Ebu Bekr Ahmed bin Ali er-Rrazi i njohur si El Xhessas. U lind në Bagdad në vitin 305 h. Në kohën e tij ka qenë imam i hanefinjve. Mësime mori nga dijetarët më të mëdhenj të kohës, kështu që edhe vetë u pajis me njohuri të shumta fetare e sidomos në sferën e fikhut. Veprat e tij janë shumë: “Tefsir ajatil ahkam”, “Sherh muhtesar el Kurhi”, “Sherh muhtesar et Tahavi”, “Sherh el Xhamiul kebir li imam Muhamed esh Shejbani”, “Kitab Usuli fikh”, “Kitab fi edebil kadaë”, “Sherhul Esmaul Husna” etj.[5]

Biografët dhe dijetarët e kohës pajtohen që të gjithë se ai ka qenë pa dyshim njëri ndër dijetarët më të mëdhenj të kohës dhe këtij i japin meritat më të mëdha për forcimin e medhhebit hanefi, me argumente të forta, të logjikshme dhe të qëndrueshme.

Tefsiri i Xhessasit konsiderohet prej veprave më të rëndësishme në sferën e tefsireve mbi baza juridike islame, sidomos tek hanefinjtë, sepse ai u përqendrua kryesisht në mbrojtjen e parimeve të Ebu Hanifes. Xhessasi, edhe pse i komenton suret e Kur’anit përgjithësisht, megjithatë ndalet dhe thellohet në sqarime e komentime vetëm të ajeteve që kanë të bëjnë me dispozita juridike.

Xhessasi në këtë tefsir i ka radhitur temat në kapituj me se i gjason radhitjes së një libri të Fikhut.

Xhessasi në këtë tefsir, gjatë komentimit të ndonjë ajeti muhkem (dispozitë), sqaron në detaje se ç’mund të përfitohet prej ajetit, pastaj cek edhe mospajtimet e dijetarëve rreth një çështjeje, kështu që libri i tij nganjëherë i gjason më tepër një libri të sferës “Fikhul Mukaren” - Fikhut krahasimtar.[6]

Xhessasi e fillon tefsirin e tij me fjalët dhe dispozitat rreth besmeles; a është besmelja ajet i Kur’anit, a është ajet i Fatihasë, të lexuarit me zë a pa zë të bismilahit në namaz, hukmi i të lexuarit të Fatihasë në namaz etj, dhe në fund sjell argumentet e Ebu Hanifes në lidhje me këtë çështje, dhe të cilat i mbron e i përkrah fuqishëm.[7]

Në tefsirin e Xhessasit mund të vërehet aty-këtu një anim, ndoshta pak i tepruar, në përkrahjen e mendimeve dhe qëndrimeve të Ebu Hanifes. Një anim të tillë e shohim tek e shfaq gjatë komentimit të ajetit 187 të kaptinës El Bekare:

ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ

“... e pastaj agjërimin plotësojeni deri në mbrëmje...”, ku sjell argumente dhe transmetime të shumta se ai që e fillon agjërimin vullnetar (tetavvu’) , atë patjetër edhe duhet ta plotësojë, duke u mbështetur në mendimin e Ebu Hanifes lidhur me këtë çështje.[8]

Se Xhessasi ishte dijetar i madh, këtë e shohim nga komentimi që ai i bën ajetit 6 të kaptinës En-Nisaë:

وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ

“...Provoni bonjakët derisa të bëhen për martesë, e nëse vëreni te ta pjekuri, atëherë dorëzojuani pasurinë e tyre...” kur gjatë sqarimit të dispozitave juridike në lidhje me dorëzimin e pasurisë së jetimit, shfaq tërë afinitetin e tij prej një dijetari.

Xhessasi për fjalët e Allahut “Provoni bonjakët…”, pasi që cek mendimet e Hasanit, Muxhahidit, Katades dhe të Suddiut se domethënia e këtyre fjalëve është: “provoni aftësitë e tyre logjike” ndër të tjera shton: “Dakordohem me mendimin e këtyre dijetarëve, sepse edhe ajeti dëfton një gjë të tillë, d.t.th., provoni jetimët se a janë të aftë për të logjikuar, meqë të riut që ende nuk e ka arritur pjekurinë (bulugun), por që di të rezonojë drejt dhe ka aftësi për ta ruajtur pasurinë ose për të tregtuar, nuk prish punë t’i dorëzohet pasuria… Prandaj mendimi i Ebu Hanifes se kufizimi i fundit kur jetimit patjetër duhet dorëzuar pasuria është mosha 25 vjeç është plotësisht me vend, sepse 25 vjeçari megjithatë në këtë moshë është serioz dhe është mjaft i pjekur…”[9]

Nga ky koment i Xhessasit, nuk besoj se mund të hetohet kurrfarë fanatizmi medhhebist siç përpiqet ta paraqesë këtë tefsirologu bashkëkohor Dr. Dhehebiu kur bëri analizën e këtij komenti. (Shih: “Et Tefsir vel mufessirune”, vëll. II, fq. 423). Mendoj se këto fjalë të Dhehebiut janë tendencioze dhe nuk përkojnë me realitetin. Ajo që mund të dëshmohet për Xhessasin, është se ky vërtet kishte aftësi të mëdha logjike dhe haptazi shprehte mendimet e tij, të cilat edhe dinte t’i mbrone. Ajo që nuk mund të mohohet në këtë aspekt është se dukuria e fanatizmit medhhebist, diku më pak e diku më tepër, ka qenë prezente jo vetëm te Xhessasi, por edhe te të gjithë dijetarët e mëhershëm, të cilët shkruan tefsire në këtë sferë.

Biografët që u morën me jetën e mufessirëve (komentatorëve të Kur’anit), në shënimet e tyre, për Xhessasin shkruan se në disa raste ai megjithatë ka qenë mjaft i ashpër ndaj atyre që nuk pajtoheshin me mendimin e tij.

Ajo çka mund të vërehet në këtë tefsir është se për mendimet e imam Shafiut, disa herë flet fjalë që ndoshta nuk përkojnë me etikën e një dijetari të kalibrit të Xhessasit., si f.v., kur i sqaron dispozitat e ajetit 23 në kaptinën En-Nisaë, rreth ndalesave të martesës:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمْ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنْ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمْ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمْ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمْ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا

“U janë ndaluar juve (të martoheni me) nënat tuaja bijat tuaja, motrat tuaja, hallat tuaja, tezet tuaja, bijat e vëllaut, bijat e motrës, nënat tuaja që ju kanë dhënë gji, motrat nga gjiri, nënat e grave tuaja (vjehrrat) dhe vajzat që janë nën kujdesin tuaj e të lindura (prej tjetër babai) nga gratë tuaja me të cilat patët kontakt, e nëse nuk keni pasur kontakt me to (me gratë), atëherë s’ka pengesë (të martoheni me ato vajza), dhe (janë të ndaluara) gratë e bijve tuaj që janë të lindjes suaj (jo të bijve të adoptuar), dhe të bashkoni (përnjëherësh në një kurorë) dy motra, përpos asaj që ka kaluar. Vërtet Allahu falë shumë, është mëshirues i madh.”

shohim tek paraqet mospajtimet ndërmjet medhhebit hanefi dhe atij shafii rreth hukmit (gjykimit) nëse i lejohet një burri martesa me bijën e gruas me të cilën ka bërë zina. Xhessasi në këtë kontekst cek edhe polemikat e shumta të imam Shafiut me disa njerëz rreth kësaj çështjeje, të cilat më në fund i hedh poshtë dhe thotë: “U pa qartë se ajo që ka thënë Shafiu dhe pasuesit e tij, janë fjalë pa peshë, dhe nuk kanë ndonjë kuptim të vlefshëm.”[10]

Qëndrimi i Xhessasit ndaj mendimeve të mu’teziles

Nga shfletimi i tefsirit të Xhessasit, shohim se ai kishte simpati të hapëta ndaj mësimeve të mu’teziles dhe i përkrah ato në shumë raste kur shtjellon disa çështje akaidologjike., si p.sh. gjatë komentimit të ajetit 102 të sures El-Bekare:

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ

“(Çifutët e hodhën librin e Allahut) e ndoqën atë që thoshin djajtë në kohën e sundimit të Sulejmanit. Po Sulejmani nuk ishte i pafe, por djajtë ishin të pafe, sepse u mësonin njerëzve magjinë...” kur flet rreth sihrit ndër të tjera, thotë: ”Sihri është diçka që nuk ka realitet, që nuk ekziston dhe as që mund të argumentohet ekzistimi i tij”.!!! (Ndërsa dihet se qëndrimi i Ehli Synetit lidhur me sihrin është krejtësisht i kundërt-S.B)

Ai poashtu refuzon me ngulm hadithin në Sahihun e Buhariut rreth magjisë që është bërë ndaj Resulullahut s.a.v.s. nga ana e çifutit Lebide bin A’sam. Xhessasi është i mendimit se këtë hadith e kanë trilluar të pafetë, për të futur huti në vërtetësinë e thënieve të Pejgamberit a.s.[11]

Xhessasi përkrah po ashtu mendimin e muëteziles se Allahu nuk mund të shihet me shqisat tona as në këtë botë dhe as në Ahiret, kur komenton ajetin 103 të sures El En’amë:

لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ

“Atë nuk e arrijnë (shqisat e) të pamit (të njerëzve)”, thotë: “Kjo do të thotë: nuk e shohin sytë (shqisat e të pamit tonë), e me këtë argumentohet se mundësia e të pamit të Tij është e pamundshme. Atë çka Allahu i mohon vetvetes, atëherë përpjekja e argumentimit të së kundërtës është e papëlqyeshme dhe e papranueshme dhe konsiderohet mangësi, e përshkrimi i mangësisë për Allahun është gjë e palejueshme si f.v. për fjalët e Allahut

لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ

“Atë (Allahun) nuk e kap as kotja e as gjumi”.

Nga kjo kuptojmë se meqenëse Allahu ka pohuar se Atë nuk mund ta shohë syri (të pamit), atëherë është e papranueshme përpjekja e disave për argumentimin e të kundërtës.”

Ndërsa sa i përket ajeteve 22-23 të kaptinës El-Kijame:

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ

“Atë ditë do të ketë fytyra të shkëlqyera (të gëzuara) që Zotin e tyre e shikojnë” , them se fjala “Nedhare” mund të ketë shumë kuptime, e prej tyre: ”Intidhar eth-thevab” – “Pritja e shpërblimit”, ashtu siç është transmetuar nga një grup dijetarsh të mëhershëm, e pasi që kjo fjalë i nënshtrohet shumanshmërisë kuptimore, nuk bën që e njëjta të kushtëzohet vetëm me të pamë (shikim), sepse sipas disa rivajeteve qëllimi i fjalës “ru’jetu” është për “dituri” , dhe kjo është gjë e njohur në aspektin gjuhësor.”[12]

“AHKAMUL KUR’AN” nga Ilkija el Herrasi (450 h. -504 h.)

Autor i këtij tefsiri është Imaduddin ebul Hasen Ali bin Muhammed bin Ali et Taberi, i njohur si Ilkija el Herrasi. Me prejardhje ishte nga Horasani, pastaj u shpërngul në Nisabur, ku mori mësimet e fikhut nga Imamul Haremejni - El Xhuvejni. Pas një qëndrimi të shkurtër në Bejhek, u vendos në Irak, ku mori postin e përgjegjësit në Medresenë e famshme “En Nidhamije” të Bagdadit në të cilën detyrë qëndroi deri në vdekje. Vdiq në Bagdad në vitin 504 h.[13]

Dijetari i famshëm Ibni Halekan në veprën e tij “Vefijatul aëjan”, vëll. II, fq. 590, ndër të tjera për Herrasin shënoi se ky shquhej për aftësi të larta të të shprehurit, pastaj se ishte muhaddith i shquar, që dinte të përdorte hadithet si argumente të pakontestueshme gjatë diskutimeve dhe ligjëratave që mbante, filolog me nam etj.

Autori i veprës “Sijeru A’lamu en Nubela”, citon fjalët e Selefiut të ketë thënë: “I kam dëgjuar fukahenjtë duke thënë: Imamul Haremejnin (Xhuvejnin) kur e pyetnin për nxënësit e tij, përgjigjej: “Për vërtetim të çështjeve është Havvafi, për zgjidhje të shpejtë të tyre është Gazali (Imam Gazali), kurse për sqarime të thukta është Herrasi”.[14]

Tefsiri i Herrasit konsiderohet ndër tefsiret më të rëndësishme juridike të shkollës juridike shafiite.

Nga vlerësimet e dijetarëve për këtë tefsir mund të konstatohet se Herrasi ishte mjaft fanatik në fikhun shafii, kështu që ajetet që kanë të bëjnë me dispozita juridike, i ka komentuar vetëm sipas rregullave të fikhut të shafiinjve.

Këto opinione Herrasi i shpreh qysh në parathënien e tefsirit të tij, ku ndër të tjera thotë: “Medhhebi i Shafiut është mbizotërues mbi medhhebet e tjera, është më i drejti dhe më udhëzuesi... Shafiu e ka bazuar medhhebin e tij në Librin e Allahut dhe atij i është dhënë urtësia e aftësia për t’u zhytur në thellësitë e detit të Kur’anit dhe për të nxjerrë nga ai dobitë dhe dispozitat etj...” [15]

Qëndrimi i Herrasit ndaj përfaqësuesve të shkollave juridike islame e sidomos ndaj Xhessasit

Herrasi duket të ketë qenë pak më i përmbajtur se Xhessasi në fjalët ndaj Imamëve të mëdhenj të medhhebeve. Megjithatë ajo që hetohet, madje dukshëm, në këtë tefsir, është qëndrimi i tij tepër i ashpër e agresiv ndaj Xhessasit, sidomos në rastet kur Xhessasi kritikon mendimin e Shafiut. Herrasi çdo kritike të Xhessasit i kundërvihet me kundërkritikë, duke e sulmuar atë pothuajse me të njëjtat shprehje që ai i bën imamit dhe pasuesve të medhhebit shafii si p.sh. gjatë komentimit të ajetit 23 të sures En-Nisaë:

shohim tek i kundërvihet Xhessasit lidhur me mendimin e tij rreth çështjes së martesës me bijën e lavires etj., kur, ndër të tjera, thotë: “Shihet se Xhessasi nuk i ka kuptuar fjalët e Shafiut r.a. dhe nuk ka arritur të bëjë madje as dallimin midis disa fjalëve të ngjashme në mes tyre, e për t’i kuptuar fjalët e librit të Allahut, kërkohen burra dhe dijetarë, kurse Xhessasi nuk ishte prej tyre.” [16]

Kundër Xhessasit shprehet edhe me një rast, kur thotë : “Si ka pasur guxim ky njeri, me një dije kaq të cekët, të përpilojë një libër në fe,... Edhe sikur ky (Xhessasi) të jetonte jetën e Nuhut a.s., nuk do të udhëzohej në të vërtetën. E lusim Allahun që ta ketë udhëzuar...” !!!

Nga këto fjalë të Herrasit shohim rivalitetin jo korrekt ndërmjet këtyre dijetarëve, të shprehur me fjalë që nuk shprehin realitetin faktik, por më tepër mosdurimin dhe mostolerancën në mes tyre, sepse megjithatë, Xhessasi ka qenë një dijetar, madje prej më të mëdhenjve, për ç’gjë dëshmojnë biografët dhe dijetarët e kohës.

Ky tefsir është i botuar në 4 vëllime, nga “Darul kutub el Ilmije” në Bejrut, kurse nga një kopje e tij në dorëshkrim njëra ruhet në Bibliotekën Kombëtare të Egjiptit, kurse tjetra në Bibliotekën e Az’harit në Kajro me numrin rendor 398, numri i signaturës 7866.[17]

“AHKAMUL KUR’AN” nga Ibnul Arebiu (468 h. - 543 h.)

Autor i këtij tefsiri është El Kadi Ebu Bekr Muhammed bin Abdullah bin Ahmed el Endelusi, el Ishbili, i njohur si Ibnul Arebi, njëri ndër imamët dhe dijetarët më të famshëm të Andaluzisë. U lind në Ishbile në vitin 468 h.. Pas mësimeve fillestare në vendlindje shkoi në Egjipt, Sham, Bagdad dhe Mekë. Prej dijetarëve të këtyre vendeve përfitoi njohuri të thella rreth fikhut dhe usuli fikhut, hadithit, tefsirit, poezisë arabe dhe në vendlindje u kthye me famën e një dijetari të madh.[18]

Shkroi në lëmenj të ndryshëm dhe la një trashëgimi të pasur të fjalës së shkruar islame. Tefsiri i tij, për të cilin do të bëjmë fjalë, është bazë burimore në drejtimin e shkollës juridike malikite. Ndër veprat e tij më të njohura konsiderohen tefsiri “Ahkamul Kur’an”, “El avasimi minel kavasimi”, “Kitabul mesalik fi sherh muvettaë Malik”, “Nasih vel Mensuh” , “Envarul fexhri fi tefsiril Kur’an”, vepër që nuk e pa dritën e botimit, të cilën autori e përpiloi për 20 vjetë dhe kishte mbi 80 mijë fletë. Ky tefsir pjesë-pjesë është i shkapërderdhur në mesin e njerëzve dhe të dijetarëve.[19]. Pastaj shkroi veprat “Muhtesar en Nirejn”, “Ed Devahi ven Nevahi”, “Kitabul mahsul fi usulil fikh”, e shumë vepra të tjera.[20] Vdiq në vitin 543 h. dhe u varros në qytetin Fes.

Dijetarët e kohës vlerësuan lart kontributin e Ibnul Arebiut në ripërtëritjen dhe zhvillimin e shkencave islame. Dijetari Siddik Hasen, në veprën e tij “Et-Taxhul mukelel” fq. 280-308, për të thotë: “Ka qenë dijetar i madh në shkencën e fikhut dhe të usuli fikhut, në atë të tefsirit, hadithit, të historisë, të shkencave gjuhësore etj. Shkroi në lëmenj të ndryshëm fetarë dhe ishte i vendosur në urdhërimet për të mirë dhe në ndalimet nga e keqja, për ç’gjë pati pasoja dhe konsekuenca nga paria e kohës ngase qëndrimet i kishte të paluhatshme e dinjitoze”.[21]

Me të njëjtin pietet për të flasin edhe dijetarët Ahmed bin Muhammed i njohur si El Mekarri, pastaj El Kadi Ajad, Ibnul Halekan, Ibni Ferihun,[22]^,Dhehebiu.[23]

Qëndrimi i Ibnul Arebiut ndaj imamëve të medhhebeve

dhe ndaj atyre që nuk ishin të një mendimi me të

Tefsiri i Ibnul Arebiut konsiderohet ndër librat bazë në medhhebin maliki. Në këtë tefsir, Ibnul Arebiu përshkoi me komentim të gjitha suret e Kur’anit, por më tepër u ndal dhe u thellua në komentimin e sureve që përmbajnë ajete dispozita. Ibnul Arebiu, pasi përmend suren përkatëse, cek edhe ajetet dispozita që gjenden në të, duke i komentuar ato një nga një dhe prej secilit nxjerr nga disa mesele (çështje).

Ai në këtë tefsir në shumë vende shfaq fanatizmin e tij medhhebist duke i refuzuar në disa raste mendimet e imamëve të medhhebeve të tjera, madje në disa raste shprehet me mjaft ashpërsi ndaj disa dijetarëve të hanefinjve e të shafiinjve.

P.sh., kur e komenton ajetin 3 të kaptinës En-Nisaë:

فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا

“...E nëse i frikësoheni padrejtësisë (ndaj tyre-grave) atëherë (merrni për grua) vetëm një, ose (martohuni) me ato që i keni nën pushtetin tuaj (robëreshat). Ky (kufizim) është më afër që të mos gaboni”.

ndalet tek pjesa e fundit e ajetit:

ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا

“Ky (kufizim) është më afër që të mos gaboni”, dhe përmend mendimet e dijetarëve dhe mospajtimet lidhur me kuptimin e fjalës “el-la teuulu”, rreth së cilës ata kanë dhënë tri mendime:

1. Shafiu thotë: “…që të mos shumohen (shtohen) fëmijët”;

2. Muxhahidi: “…që të mos humbni (shkatërroheni)”; kurse

3. Ibn Abasi dhe të tjerët: “…që të mos anoni”.

Në lidhje me këtë Ibnul Arebiu thotë: “Shokët e Imam Shafiut kanë qenë të mahnitur nga aftësitë e tij, duke thënë se ai ishte një autoritet i pakontestueshëm, saqë Imamul Haremejni - El Xhuvejni ka thënë për të: “Shafiu është njeriu që e njeh më së miri gjuhën e “Dadit” – d.m.th., gjuhën arabe”. Është çudi vazhdon Ibnul Arebiu, se si ka mundur të thotë Shafiu një koment të tillë: “Martonie vetëm një grua nëse frikësoheni prej fëmijëve të shumtë !!!”

Ibnul Arebiu flet me cinizëm për imam Shafiun edhe me një rast tjetër kur thotë: “Çdo gjë që e ka thënë Shafiu, ose është thënë për të, ose është cilësuar për diçka, ajo e tëra është vetëm një pjesë e imam Malikut dhe, në krahasim me të, Shafiu është vetëm si një pikë ujë në detin e tij. Maliku është më i kuptueshëm, më gjuhëtar, më argumentues, etj...”[24]

Këto fjalë të Ibnul Arebiut ndaj Shafiut, janë pasojë e vrazhdësisë, e vetëbesimit dhe e fanatizmit të tepruar të tij. Në lidhje me këto akuza ndaj Shafiut, më vonë do të shohim se Kurtubiu, i cili i takonte po ashtu medhhebit maliki, e kritikon ashpër Ibnul Arebiun duke thënë se Imam Shafiu ka dhënë mendimin e tij, i cili assesi nuk mund të hidhet poshtë, sepse në aspektin gjuhësor ka baza të mjaftueshme shkencore.

Megjithatë, ka disa raste kur në mendimet e Ibnul Arebiut mbretëron arsyeja, butësia dhe paanshmëria, d.t.th. shfaqet modestia e tij shkencore, kur në mënyrë të kulturuar shfaq mendimin e tij racional, duke cekur pavlefshmërinë e argumenteve të të tjerëve, por butësisht dhe pa ndonjë fanatizëm, si p.sh. kur e komenton ajetin 187 të kaptinës El-Bekare:

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ

“Natën e agjërimit u është lejuar afrimi te gratë tuaja...”, ai ndër të tjera, thotë: “Çështja (meselja) e 16-të rreth fjalëve të Allahut:

وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ

“...E kur jeni në I’tikaf në xhami, mos iu afroni atyre (për marrëdhënie intime)...” është se fjala “I’tikaf” në aspektin gjuhësor do të thotë qëndrim -“lebethe”, dhe nuk ka kohë të përcaktuar tek shafiinjtë. Koha më e shkurtër e tij është “çasti”, po nuk ka kufizim për sa do të zgjasë. Ndërsa Maliku dhe Ebu Hanifja janë të mendimit se “I’tikafi” është një ditë dhe një natë, sepse agjërimi duke qenë në “I’tikaf”, është kusht i domosdoshëm për këta dy imamë. Argumenti i tyre bazohet në faktin se Allahu xh.sh. u është drejtuar agjëruesve…, por kjo, vazhdon Ibnul Arebiu, nuk ka kushtëzim për dy aspekte:

1. Kushtëzimi për të qenë “mu’tekifi” agjërueshëm, nuk kuptohet as nga kuptimi i jashtëm e as nga i brendshmi i ajetit, sepse kjo gjendje është vetvetiu realitet dhe fare nuk është e kushtëzuar;

2. Përkufizimi i “I’tikafit” me një ditë dhe një natë, sepse agjërimi është kusht i tij, është mendim i dobët, sepse ibadeti (adhurimi) nuk përkufizohet me kushtet e tij. A nuk e shihni se pastërtia është kusht për namaz, namazi kryhet (përfundon) por pastërtia mbetet...”[25]

Nga kjo shihet se Ibnul Arebiu nuk i sulmon këto argumente të imamëve, por vetëm thotë se ato janë të paqëndrueshme, dhe vërehet qartë se këtu ai përdor vetëm mendjen e tij të lirë, kështu që në këtë rast nuk kurseu as imam Malikun, themeluesin e medhhebit të cilit i takon!.

Ibnul Arebiu, në anën tjetër, i urrente rrëfimet israiliate[26] dhe u shmangej atyre në çdo bisedë, sepse e kuptonte mirë se këto rrëfime të shumtën e rasteve ishin të trilluara me qëllime të këqija dhe tendencioze, sa për të vënë në huti e lajthitje muslimanët.

Po ashtu ai ishte shumë i vëmendshëm lidhur me hadithet e dobëta, kështu që në tefsirin e tij shumë rrallë mund të hasësh në hadithe të tilla. Është e njohur thënia e tij: ”Ju kam bërë me dije porosinë time, mos u preokuponi me hadithe, senedi i të cilëve nuk është i qartë dhe i logjikshëm.” [27]

Ky libër në dy vëllime, sot gjendet në duart e lexuesve dhe studiohet nga dijetarë anekënd Botës Islame.

“EL XHAMIU LI AHKAMIL KUR’AN

VEL MUBEJJIN LEMA TEDAMUNUHU MINES SUNNETI

VE AHKAMIL KUR’AN”

nga Kurtubiu

Autor i këtij tefsiri është imam Ebu Abdullah Muhammed bin Ahmed bin Ebi Bekër ibni Ferha, el Ensarij, el Hazrexhij, el Endelusij, el Kurtubij.[28]

Të gjithë dijetarët janë kompaktë për faktin se Kurtubiu ishte njëri ndër mufessirët më të mëdhenj që pati ndonjëherë Bota Islame. Ishte dijetar i devotshëm dhe modest. Ai një pjesë të kohës e kalonte në ibadet ndaj Krijuesit, kurse pjesën tjetër duke shkruar vepra (libra) të vlefshme e të dobishme. Tefsiri “El Xhamiu li ahkamil Kur’an”, për të cilin do të bëjmë fjalë është ndër veprat më të njohura të tij.

Prej veprave të tjera të tij do të veçonim: “Sherh esmaul husna”, “El kitabul esna fi sherhi esmaullahi-l-husna”, “Et-tedhkiretu fi efdali-l-edhkari”, “Et-tedhkiretu fi ahvali-l-mevta ve umuril ahireti”, “Sherhu-t-tekassi”, “Kam’ul hirsi bi-zuhdi vel kanaati”.

Tefsiri i Kurtubiut është vlerësuar shumë lart, si nga dijetarët e mëhershëm, ashtu edhe nga ata të vonshmit.

Ibni Ferihuni për këtë tefsir ka thënë: “Ky është ndër tefsirët më madhështorë dhe ndër më të vlefshmit. Ai nuk e ka rënduar këtë tefsir me ngjarje e ndodhi historike, por në të ka sqaruar në mënyrë të përpiktë dispozitat kuranore, kiraetet, aspektet gjuhësore, ajetet nasih dhe mensuh, pastaj shkaqet e zbritjes etj.”[29]

Vëtë Kurtubiu qysh në fillim të tefsirit të tij na bën me dije se ç’e kishte shtyrë atë që t’i qasej komentimit të Librit të Allahut kur thotë: “Meqenëse Libri i Allahut është gjithëpërfshirës i të gjitha shkencave (diturive), libër të cilin besniku i qiellit (Xhibrili a.s.) ia përcolli besnikut të Tokës (Muhamedit a.s.), e pashë të arsyeshme që tërë jetën time të preokupohem me të, duke iu përkushtuar kësaj pune me tërë fuqinë time. Vendosa që në këtë tefsir të sqaroj shkurtimisht disa aspekte gramatikore (sintaksore dhe morfologjike), kiraetet, demaskimin e mohuesve dhe të të humburve, shkaqet e zbritjes, dispozitat ligjore juridike etj.... Kushti që i kam vënë vetvetes si detyrim është që t’i bashkoj, t’i sjell dhe t’i sqaroj thëniet deri te burimi i parë (deri tek ai që i ka thënë), dhe hadithet deri tek ai që i ka transmetuar dhe tubuar (klasifikuar). Shpeshherë, nëpër librat e fikhut dhe të tefsirit, kemi hasur hadithe të panjohura, të cilat nuk dihet se kush i transmeton dhe kush i ka klasifikuar, gjë që lexuesin e sjell në huti dhe lajthitje, kështu që ai nuk është në gjendje të bëjë dallimin ndërmjet hadithit të dobët e të papranueshëm dhe atij të vërtetë (sahih), e qitja në dritë e këtyre gjërave për mua është shkenca më madhore... Në këtë tefsir jam përqendruar në sqarimin e ajeteve dispozita duke nxjerrë urtësitë prej secilit ajet, e duke u shtuar këtyre komentimeve çështje që kanë të bëjnë me shkaqet e zbritjes etj., dhe kështu deri në fund të librit që e quajta “El Xhamiu li ahkamil Kur’an vel mubejjin lema tedamunuhu mines sunneti ve ahkamil Kur’an”.[30]

Dhe vërtet, me sa vërehet nga fletët e këtij tefsiri, shihet se Kurtubiu i plotësoi këto kushte, dhe në trashëgiminë e thesarit islam na ka lënë një visar tepër të çmueshëm, nga i cili duhet të përfitojmë ne dhe gjeneratat e ardhshme islame.

Maturia e Kurtubiut dhe mosfanatizmi i tij në medhheb

Mufessirët bashkëkohorë flasin me admirim dhe pietet për Kurtubiun, dhe theksojnë mosshfaqjen e fanatizmit dhe mosanimin e tij për medhhebin malikij, të cilit i takon. Përkundrazi, maturia dhe paanshmëria e tij i bëri emër dhe nam, si në mesin e dijetarëve, ashtu edhe në masën e gjerë.

Këtë paanshmëri të tij e shohim gjatë sqarimit të çështjes (meseles) së 16-të prej ajetit 43 të sures El-Bekare:

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ

“Faleni namazin e jepeni zeqatin dhe faluni me ata që falen (bini në rukuë me ata që bien)”. kur bën fjalë rreth mundësisë së daljes si imam të fëmijës 6-7 vjeç.

Ky, pasi cek mendimet e dijetarëve rreth lejimit a moslejimit të këtij veprimi, potencon se imam Maliku është kundër asaj që i vogli të dalë si imam edhe në qoftë se di të këndojë mirë Kur’an. Por Kurtubiu në këtë rast nuk pajtohet me imamin e medhhebit të tij, sepse ky kishte gjetur argument se një gjë e tillë mgjithatë, në raste të domosdoshme, lejohet, dhe thotë se fëmija mund të dalë si imam nëse lexon Kur’an rrjedhshëm sipas rregullave të texhvidit. Për ta vërtetuar këtë mendim të tij sjell një transmetim që bën Buhariu në Sahihun e tij nga Omer bin Seleme kur ky si fëmijë 6-7 vjeç kishte dalë imam i fisit të tij, pasi e dinte Kur’anin më së miri prej tyre, atëherë kur shumë fise arabe kishin pranuar Islamin në fillet e para pas çlirimit të Mekës. Atëbotë i Dërguari i All-llahut kishte dërguar misionarë të shumtë nëpër fiset arabe që t’ua shpjegonin fenë islame dhe mënyrën e faljes së namazit. Njëri prej atyre mësuesve fetarë i kishte porositur fisin e Omerit që, kur të falej namazi, të thirrej ezani dhe imam të dalë ai që di më së shumti nga Kur’ani...”.[31]

Ose kur e komenton ajetin 187 të sures El-Bekare: